Jörg Baberowski, Stalin – Terror absolutny, tłum. Urszula Poprawska, wyd. Prószyński i Ska, Warszawa 2014

Stalin

Mogłoby się wydawać, że o Stalinie napisano już wszystko, lub prawie wszystko. Od czasu kiedy Dmitrij Wołkogonow opublikował trzy biografie stanowiące podstawę historiografii okresu poradzieckiego, a dotyczące Lenina, Stalina i Trockiego minęło dwadzieścia bez mała lat. Warto wymienić ważne książki Simona Sebaga Montefiore traktującą o dyktatorze i jego czerwonym dworze, a także Edwarda Radzińskiego, czy ukraińskiego historyka Olega Khlevniuka. Do tego szacownego grona dołączył także profesor historii Uniwersytetu Humboldta w Berlinie, Jörg Baberowski, którego najnowszą książkę o sowieckim dyktatorze wydało u nas w Polsce Wydawnictwo Prószyński i Ska.

Czym różni się książka niemieckiego historyka od innych? Otóż za punkt wyjścia Baberowski uznał paranoję dyktatora. Wyjaśniam, że książka nie stanowi biografii w pierwszym podstawowym znaczeniu. Odwołując się do Carla Schmidta i opisując Rosję po rewolucji październikowej i wojnie domowej jako doświadczenie niekończącego się stanu wyjątkowego będącego kluczem do zdobycia władzy, książka „Stalin – terror absolutny” Baberowskiego jest przede wszystkim błyskotliwą analizą mechanizmów państwa totalitarnego, które swoje źródło u umocowanie w sowieckiej rzeczywistości, mają przede wszystkim w paranoicznej osobowości dyktatora.

Książkę rozpoczyna bardzo ciekawy metodologiczny wstęp dający przegląd aktualnego stanu historiografii. Pozwolę sobie tutaj na uwagę, że książka Baberowskiego docenia wkład w dyskusję na przykład historyków – post-rewizjonistów (szczególnie Sheili Fitzpatrick), ale podchodzi do stalinowskiego świata z perspektywy, która wydaje się najwłaściwsza. Otóż według Baberowskiego stalinizm był dyktaturą podporządkowania, która w wojnie skierowanej przeciwko ludności i narodom Związku Radzieckiego przekroczyła wszelkie granice rozsądku i logiki. Tylko w atmosferze wszechobecnego strachu, Stalin mógł zrealizować swe pragnienie władzy niczym nieograniczonej i dać upust przyjemności, jaką czerpał z zadawania śmierci i cierpienia innym ludziom. Tak więc Stalin nie był żadnym szaleńcem, ale jako osoba był patologicznym mordercą, traktującym wszystkich w sposób utylitarny. Był sadystą, dla którego zabijanie stawało się metodą życia.

Punktem zbieżności Baberowskiego i historyków post-rewizjonistycznych jest stalinowski nowy człowiek. Różnica tkwi jednak w podejściu: dla Baberowskiego tym nowym człowiekiem jest donosiciel, a nie robotnik, przodownik pracy. Z innymi poglądami Baberowskiego można polemizować. Twierdzi on na przykład, że państwo stalinowskie było państwem słabym, a ustrój Związku Radzieckiego był despotyczną dyktaturą, która nie mogła zrealizować ambitnych zamierzeń, jakie przed sobą postawiła. Inną kwestią jest to, że atmosfera paranoicznego strachu, oraz utrzymywany przez Stalina stan zagrożenia, prawdziwej i krwawej wojny przeciwko wrogom rewolucji i samego wodza stworzyła sytuację, w której Związek Radziecki mógł się przeciwstawić III Rzeszy w chwili ataku w 1941 roku, mimo początkowych miesięcy katastrofalnych porażek.

Książka Baberowskiego została podzielona na sześć rozdziałów, z których każdy zakomponowano tak, by ukazać motywację i paranoiczny lęk Stalina. Oczywiście przeradzał się on w terror dotykający wszystkich obywateli sowieckich. W przeciwieństwie do książek post-rewizjonistów (Izaak Deutscher, Sheila Fitzpatrick) system sowiecki jest odgórnie narzuconą dyktaturą. Władza absolutna, a do takiej dążył Stalin, nie stanowi drogi do zdobycia określonych celów gospodarczych, czy społecznych (jak chcą post-rewizjoniści), ale jest celem samym w sobie. Już Arthur Koestler  zauważył, że partia bolszewicka nie głosiła żadnych prawd już sprawdzonych, ale te, które sama uznawała za prawdę. Tak więc wrogiem, który nie rozumie prawdy partii, mógł stać się każdy.

Uważa się, że za Stalina Związek Radziecki rządzony był przez klasę biurokratów. O ile można tak powiedzieć o Związku Radzieckim w czasach Breżniewa, o tyle w odniesieniu do czasów stalinowskich Jorg Baberowski akcentuje przede wszystkim układ klient – patron, który należy rozumieć nie w kategoriach feudalnych, ale kryminogennych. Taki układ przypominał układ mafijny. Lokalni przywódcy partyjni żyli i używali życia dopóki któryś z ich klientów nie doniósł wyżej. Nad nimi wszystkimi, nawet nad policją polityczną GPU, która w 1934 została przemianowana na NKVD, stał Stalin, który kontrolował wszystko dzięki strachowi. Gdzieś koło 1935-1936, a więc jeszcze przed apogeum czystki, nikt już nie śmiał zapytać, czy to, co robi Stalin, ma choćby pozory legalności.

Książka Baberowskiego stawia niektóre ofiary Stalina na równi z nim. Trocki, to nie intelektualny, odtrącony geniusz rewolucji, tylko brutalny i bezlitosny twórca terroru wojny domowej; tak jak krwawy Jeżow, Jagoda, czy polski szlachcic Feliks Dzierżyński. Baberowski jest bezkompromisowy wobec różnych przejawów życia w państwie sowieckim, stąd też liczni w Niemczech dzisiaj przedstawiciele skrajnej, trockistowskiej lewicy bardzo go nie lubią. Baberowski był wielokrotnie atakowany przez nich w Berlinie i na różnych sympozjach naukowych. Jego książka jest niezwykle ważną w historiografii ostatnich lat dotycząca Stalina. Przede wszystkim ukazuje nowy, kontekst, z perspektywy samego dyktatora, który był centralnym punktem odniesienia tego straszliwego reżymu.

Opublikowano biografia, komunizm, rewolucja, Rosja, socjalizm, Stalin, Stalingrad, terroryzm, totalitaryzm, Wielki Głód, wojna, Związek Radziecki | Otagowano , , , , , | Skomentuj

Philip Short, Pol-Pot. Pola śmierci, wyd. Prószyński i Ska, Warszawa 2016

Pola  śmierci

Do dziś pamiętam scenę ze znakomitego filmu Rolanda Joffe „Pola śmierci” z roku 1984. Bohater filmu, kambodżański współpracownik New York Timesa, Dith Pran ucieka z obozu Czerwonych Khmerów. Mężczyzna wychodzi z dżungli i wpada na pole ryżowe zalane wodą. Po chwili grzęznąc w brei wpada do dołu, w którym gniją ludzkie szczątki. Rozgląda się przerażony. Znajduje się wśród setek gnijących trupów. Nikt nie zliczyłby ile. Tysiące. Tytuł tego filmu został dodany przez polskiego wydawcę znakomitej książki brytyjskiego dziennikarza Philipa Shorta zajmującego się problematyką Indochin, choć oryginalny tytuł wydanej po raz pierwszy książki Brytyjczyka w roku 2004 brzmi „Anatomy of nightmare”, co chyba lepiej ukazuje, czym jest biografia Pol-Pota. Uważam, że dobrze się stało, że polski czytelnik otrzymuje wreszcie tę arcyciekawą i znakomicie napisaną książkę, bardzo dobrze przetłumaczoną przez Sebastiana Szymańskiego. Konstrukcja jest klasyczna i oparta na wewnętrznych metaforach stanowiących tytuły rozdziałów.

Uwaga metodyczna – to nie jest biografia w stylu „największych osiągnięć polskiej biografistyki”, pozwalam sobie tutaj na małą złośliwość pod adresem polskich historyków. Świadomie na tym blogu lansuję tezę, że historiografia anglosaska jest na znacznie wyższym poziomie literackim od polskiej. To książka, która jest biografią, a zarazem  panoramą epoki i najgłębszą analizą złowrogiego fenomenu jakim był reżym Czerwonych Khmerów, jaką w życiu czytałem. Jest opowieścią przede wszystkim osadzoną w szerokim spektrum różnych źródeł – od źródeł wywołanych jak wywiad, po prasę, zapiski, pamiętniki i mnóstwo zapisanych relacji świadków, którzy dzięki umiejętnościom pisarskim Philipa Shorta dały obraz historyczny i zarazem literacki niezwykłej, kontrastującej głębi.

Książka Shorta daje doskonały obraz intelektualnej drogi Saloth Sara, tak bowiem nazywał się Pol-Pot naprawdę, który z emigranta i nauczyciela stał się masowym mordercą własnego narodu. Przede wszystkim doskonale kreśli kręgi komunistycznej inteligencji Paryża lat pięćdziesiątych  i sześćdziesiątych dwudziestego wieku, z którymi to Pol-Pot utrzymywał liczne i bogate kontakty intelektualne. W owym czasie studiował w Paryżu marksizm, w różnych jego wersjach, jednak jego podejście miało charakter nieortodoksyjny, jeżeli za marksistowską ortodoksę uznamy marksizm-leninizm w wersji radzieckiej.  Sadzę, że komunistyczne kręgi Paryża, w tym Jean Paul Sartre stworzyły człowieka, który w owym czasie rozważał, jak implementować komunizm w swoim własnym kraju. To jest fundamentalny fakt, który umyka szerokim kręgom lewicy w zachodniej Europie. Drugim biegunem, z którego Pol-Pot zaczerpnął, była chińska wersja komunizmu po paroksyzmach Wielkiego Skoku Naprzód i Rewolucji Kulturalnej, czyli maozim. Po powrocie do Kambodży Saloth Sar poszedł na kilka lat do lasu organizując partyzantkę.

Gdy wyszedł z tego lasu, był już Pol-Potem (Czerwoni Khmerowie rytualnie zmieniali nazwiska), gotowym do przeobrażenia Kambodży w najbardziej rewolucyjny reżym komunistyczny w historii człowieka. Koncepcja roku zerowego zaczęła się realizować, w chwili gdy w kwietniu 1975 roku, Czerwoni Khmerzy zdobyli stolicę kraju, Pnom-Penh. Słówko o społecznej bazie Pol-Pota. Rekrutował on swoich okrutnych żołnierzy spośród niepiśmiennych ludzi ze wsi kambodżańskiej, często wykorzystywał jako żołnierzy dzieci, gotowe na wszelkie rozkazy, poddane całkowitemu praniu mózgu.

Zaczęli od wyrzucenia wszystkich mieszkańców miasta. Z Pnom-Penh do karnych obozów pracy, zwanych obozami reedukacyjnymi, pognano dwa miliony ludzi. Czerwonych Khmerów nie obchodziło, czy w marszu idą pięcioletnie dzieci, czy osiemdziesięcioletni starcy. Miasto było w koncepcji roku zerowego zupełnie niepotrzebne. Generowało całe zło – luksus, rozpustę, hazard, kapitalizm i pieniądze. Czerwoni Khmerzy nie byli świadomi wartości pieniędzy, ponieważ pochodzili ze świata, gdzie pieniądze nie istniały. Po prostu wyrzucali je z banków do śmieci. Całe życie – według Pol-Pota  – powinno ogniskować się na wsi, która dzięki natychmiastowemu wprowadzeniu komunizmu w życie, miała stać się laboratorium ludzkości, samowystarczalna, żyjąca w idealnym porządku, wykorzystująca wszystko dla rewolucji. Proszę zauważyć, że w klasycznej koncepcji Lenina, do komunizmu należało dopiero dojść. Sam wódz rewolucji uważał za słuszne sprezentować Rosji NEP po wojnie domowej, ale NEP nigdy nie był demokracją, tylko brutalną dyktaturą zapewniającą istnienie minimum kapitalistycznego rynku, żeby ludzie w Rosji z głodu nie umarli.

Philip Short poświęca dużo uwagi temu, jak natychmiast wprowadzono komunizm w życie. Zlikwidowano pieniądze, natychmiast i bezpowrotnie. Zlikwidowano szkoły, uniwersytety, jako zbyteczne. Wszyscy mieli pracować na rzecz wszystkich, zlikwidowano własność prywatną, religię i buddyjskie klasztory poddano najsurowszym represjom (do 1979 miał nie przeżyć ani jeden buddyjski mnich). Jak to w praktyce wyglądało? Na przykład wyobrażacie sobie państwo natychmiastowe zasadzenie pola ryżu na wybetonowanym placu? Okazało się, że w „Demokratycznej Kampuczy” można. Dlaczego daję Państwu tak absurdalny przykład? Ponieważ można zrozumieć myślenie rewolucyjne Pol-Pota.

Dla Pol-Pota, odwrotnie niż dla Lenina, rewolucja stanowiła ciągle i nie kończące się continuum. Ta rewolucyjna ciągłość rozumiana jako brutalne przemodelowanie ustroju społecznego, nie liczące się z rzeczywistością i ludźmi, jest cechą unikatową reżymu Czerwonych Khmerów. Na przykład Czerwoni Khmerzy nie mogli pojąć dlaczego niektóre warzywa nie chcą rosnąć, ponieważ przyjmowali świat jako jednorodną całość, w której są takie same prawa. Skoro ryż rośnie na poletku ryżowym zalanym wodą, to z boiska też można zrobić poletko ryżowe, wykopać dół, nalać gówna, dolać wody, siana i już. Prostota Czerwonych Khmerów oznaczała anty-intelektualizm. Jeżeli ryż nie rośnie, oznacza to, że ktoś nie wykonał tej prostoty, jako że społeczeństwo Kambodży pełne jest zdrajców, wrogów, tych najgorszych, bo ukrytych. A to wprost doprowadziło do paranoi. 

Pisanie i czytanie uznano za zbędne w ustroju komunistycznym, a znajomość języków obcych, okulary lub delikatne dłonie wskazywały na „wroga ludu”, którego natychmiast należy poddać egzekucji. Z uwagi na fakt, że w koncepcji Roku Zerowego świat i cała materia musi służyć rewolucji, ciało zabitego wroga, również musi służyć rewolucji. JAK? Na przykład ciałem zabitego wroga można użyźnić pole ryżowe, żeby odżywcze substancje z ludzkiego ciała przeniknęły do gleby, można ciało takiego wroga dać na pożarcie świniom, które staną się tłustsze i grubsze i dadzą społeczeństwu rewolucyjnemu więcej mięsa. Frank Dikötter w swojej znakomitej książce o pladze głodu Mao znalazł dowody, że chińscy notable partyjni średniego szczebla wpadli na pomysł, by ciała ludzkie wykorzystać jako pożywienie, ale w Kambodży Pol-Pota komunizm poszedł o krok dalej: ciało ludzkie jako nawóz wtórny i pasza dla świń. Stąd Pola Śmierci, sygnalizowane w polskim tytule. Ciała pomordowanych wyrzucano jako nawóz na pola uprawne.  

Oczywiście Pol-Pot zdawał sobie sprawę, że nie ma wyników, że wiejskie komuny, które tak zachwyciły go w Chinach, nie przynoszą deklarowanego przychodu, nie generują żywności. W myśl rewolucyjnej zasady odpowiedzialni byli za to, ci którzy pamiętali Kambodżę przedrewolucyjną. Zlikwidowano każdego, kto nosił okulary, miał wyższe wykształcenie, lub mówił w językach obcych. Ale to było mało. Pol-Pot zakazał zatem wszelkich, nawet werbalnych, form indywidualizmu – zrezygnowano z imion i nazwisk, zrezygnowano ze wszelkich form miłości, zawierania małżeństw. Ludzie mieli dbać o przyrost naturalny w sposób pozbawiony indywidualizmu -  prokreacja tylko z osobami wskazanymi przez partię. Kobieta rodziła dziecko i oddawała je do kolektywnego wychowania. Nikt miał już nie znać swoich rodziców i dziadków – bo w myśl Roku Zerowego, miały zniknąć wszystkie indywidualne wybory ludzkie, jako sprzeczne z komunizmem. To nawet dalej niż „Rok 1984″ Orwella. Ludzie musieli się wyrzec swojej podstawowej tożsamości i opozycji „ja- świat”, i zastąpić go kolektywnym „my”. Nawet z języka wyrzucono wszystkie słowa wskazujące na emocje – słowa „piękny”, „cudowny” okazywały się kontrrewolucyjne. Jest w tym jakaś ironiczny ukłon w stronę Robespierre`a, który zamienił kalendarz gregoriański na rewolucyjny.

Rządy Czerwonych Khmerów trwały w Kambodży cztery lata. Trudno nazwać je inaczej niż tylko latami, w których  Kambodża stałą się obozem koncentracyjnym. Szczególną nienawiść Czerwonych Khmerów budziła także mniejszość wietnamska. Pol-Pot nazywał ich „wietnamskimi duchami w kambodżańskich ciałach” i nakazał eksterminację. Rok 1979 okazał się przełomowy. W tym roku Chiny Deng Xiaopinga zaatakowały Wietnam i tak też uczyniła Demokratyczna Kampucza. O tej zapomnianej wojnie mało kto na Zachodzie wie. Wojska wietnamskie złoiły Chińczyków i rozbiły w trzy tygodnie wojska CZERWONYCH KHMERÓW sytuując się w Pnom-Penh , które z dwumilionowego miasta zamieniło się w dwudziestotysięczną wieś. Ironia, że jeden czerwony reżym zlikwidował inny. 

Upadek roku 1979 nie oznaczał końca Czerwonych Khmerów. Wspierani na granicy Kambodży i Laosu i Wietnamu przez Amerykanów – tak, tak Wuj Sam przekazał im od 1979 po ich upadek na początku lat dziewięćdziesiątych wiele milionów dolarów na zakup broni. Walczyli oni z Wietnamem, wrogiem Ameryki. Pol-Pot jeszcze mordował przybyszów w dżungli w latach dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku, niczym bohater powieści „Jądro ciemności” zamienił się w szalonego, złego króla zaszytego w nieprzebytej dżungli. Zmarł w 1998 roku w wyniku puczu.

Pol-Pot wymordował,  (jednak nie intencjonalnie, do końca utrzymywał, że ofiary były konieczne i że sumienie ma czyste), najprawdopodobniej 1/4 lub 1/3 całej populacji Kambodży, czyli najprawdopodobniej około 2,5-3 miliony ludzi, ale w stosunku do całej populacji, jaką rządził jest to ludobójstwo unikatowe, wynikające z teoretycznych założeń, jakie wyniósł z paryskiej szkoły marksizmu i z doświadczeń maoistowskich. 

Książka Philipa Shorta jest znakomitym studium totalitarnej paranoi, ale zarazem opowieścią o Kambodży. Jest książką, w której autor pozwala mówić świadkom historii. Jest pozycją konieczną dla wszystkich politologów, historyków, ludzi pragnących zgłębić meandry polityki dwudziestego wieku, inkubatora totalitaryzmu. Jest książką przerażającą, od której posępnego charakteru trudno się uwolnić po skończonej lekturze.

 

 

Opublikowano biografia, Chiny, ChRL, Czerwoni Khmerzy, Kambodża, komunizm, Mao, recenzja, rewolucja, socjalizm, totalitaryzm | Otagowano , , , , , , , , , | Skomentuj

Mistrzostwa Europy, czyli o pojedynkach piłkarskich i nie tylko

Czytelniku,

Jak sięgam pamięcią mistrzostwa w piłce nożnej z regularnością co dwa lata wytrącają mnie z pewnego utartego rytmu. Dziś po meczy Francja- Niemcy mam wrażenie, że piłkarskie pojedynki tych dwu krajów nie straciły wiele na ostrości sportowej walki, ale zdecydowanie ubyło w nich coś, co pozostaje na przykład w meczach Polska-Niemcy, jakiś poza boiskowy, poza sportowy sens naddany przez tych, którzy śledzą zmagania dwudziestu dwu facetów na boisku. Gary Lineker, znakomity kiedyś angielski napastnik, który w karnych nie mylił się nigdy, powiedział, że piłka nożna to gra dwudziestu dwu facetów, a i tak na końcu zawsze wygrywają Niemcy. JEDNAK w zmaganiach o Puchar Henri Delaunaya nie zawsze tak było. Francja miała najwspanialszy turniej o mistrzostwo Europy w 1984 roku u siebie. Platini zdobył wtedy 9 goli. Najlepszy mecz odbył się na stadionie w MARSYLII, gdzie stanęły naprzeciw siebie Francja i Portugalia. Tak, teraz będzie mecz o jeszcze wyższą stawkę w finale Euro 2016.

Niemcy faktycznie wiele wygrali i przegrywali na różnych mistrzostwach Europy. Ja pamiętam półfinał na stadionie olimpijskim w Monachium podczas Euro 1988. Oglądałem wtedy mecz na telewizorze marki Rubin (kto pamięta PRL, wie co to znaczy). Pierwsza połowa to boksowanie. Karny za karny, 1:1. W drugiej połowie jakież emocje i na trzy minuty przed końcem cudowny wślizg van Bastena, który ucieszył dziesiątki tysięcy Holandrów, którzy przyjechali wówczas na półfinał w nadziei na to, że młoda drużyna Rinusa Michelsa odegra się Niemcom za przegrany finał na tym samym stadionie w mistrzostwach świata 1974 roku. Dziś, 7 lipca 2016 roku Niemcy przegrali półfinał z Francją, ale podobnie bezradnych Niemców widziałem tylko raz. W 1992 roku na stadionie w Göteborgu odbył się finał Euro 1992, gdzie Niemcy, mistrzowie świata z roku 1990, spotkali się z Danią, drużyną z fenomenalnym bramkarzem Peterem Schmeichelem, młodym Michaelem Laudrupem. Dania zagrała w tych mistrzostwach tylko dlatego, że wyrzucono z turnieju Jugosławię za karą za wojnę, jaka już toczyła się na Bałkanach. Dania rozbiła Niemców w fenomenalnym stylu zyskując puchar. Cieszyłem się wówczas jak nigdy.

W pojedynkach francusko- niemieckich, które zahaczały przede wszystkim o mistrzostwa świata było kilka niezwykle dramatycznych meczów. W półfinale mundialu w Hiszpanii w 1982 roku Niemcy spotkali się z Francją w półfinale. W normalnym czasie było 1:1, ale w dogrywce Francuzi zerwali się do szaleńczego ataku i strzelili Niemcom dwa gole, zrobiło się 3:1 i Francja była o krok od finału. Potem Karl-Heinz Rummenige  poderwał Niemców i na pięć minut przed końcem zrobiło się 3:3. Jeszcze przed karnymi francuski napastnik Patrick Battisone wyszedł z piłką w sytuacji sam na sam ze znakomitym niemieckim bramkarzem Haraldem Schumacherem, który brutalnie go sfaulował. Battisone trafił do szpitala, a niemiecki bramkarz, który powinien był otrzymać czerwoną kartkę wspaniale bronił rzuty karne i Niemcy zagrali w finale ulegając Włochom 1:3 na Santiago Bernabeu w Madrycie. We Francji nazywano Schumachera sadystą, gestapowcem, mordercą… Zresztą sami zobaczcie: http://eurosport.onet.pl/mundial-2014/harald-schumacher-kontra-patrick-battiston-niekonczaca-sie-opowiesc/rjmdb

Do rewanżu doszło w 1986 roku, też w półfinale, na stadionie w Gudalajarze w Meksyku. W palącym słońcu Niemcy zgnietli Francję Platiniego strzelając dwa gole. Pierwszego po mocnym rzucie wolnym strzelił Andreas Brehme (ten sam, który pogrąży z karnego Argentynę na Stadio Olimpico w Rzymie w roku 1990), drugiego dołożył Voeller. Francja zagrała wcześniej w ćwierćfinale z Brazylią najlepszy mecz turnieju eliminując canarinhos po rzutach karnych. Nota bene własnie na tych mistrzostwach świata w roku 1986 Polska reprezentacja o raz ostatni zagrała wychodząc z grupy. Antoni Piechniczek, trener biało-czerwonych powiedział wówczas, że Polska nie zagra na turnieju przez 20 lat. Niewiele się pomylił.

Polacy w turnieju w roku 2016 we Francji dali nam niesamowitą radość. To zdolne pokolenie Piszczka, Błaszczykowskiego, Lewandowskiego (który jest bez dwu zdań jednym z najlepszych napastników świata), Fabiańskiego dało nam przedsmak tego, czym żyli i zachwycali się nasi dziadkowie i rodzice w latach 1974 i 1982 (szczególnie wtedy, ponieważ u nas trwał siermiężny stan wojenny Jaruzelskiego). Nie chce oceniać, bo nie mnie oceniać. Sądzę, że Adam Nawałka stworzył naprawdę zespół, który tylko przez jeden karny w meczu z Portugalią nie zagrał w finale. (Nie mam złudzeń, ze Polska pokonałaby Walię, gdyby to Christiano Ronaldo pomylił się w karnych a nie Kuba). W ogóle uważam, że Kuba Błaszczykowski jest naszym wielkim bohaterem. Strzelił dwie bramki na tym turnieju, a nie tacy jak on nie trafiali jedenastek i to w decydujących momentach.

Karnego nie strzelił Marco van Basten w półfinale z Danią w 1992 roku, karnego nie strzelali jak z nut Anglicy – w 1990 roku w półfinale z Niemcami w mistrzostwach świata i w kolejnym półfinale Euro 1996 na Wembley. Też lepsi w wykonywaniu jedenastek byli Niemcy. W ogóle Niemcy w karnych mają zadziwiającą skuteczność. Wygrali we wszystkich karnych, w których musieli brać udział poza jednym razem, w finale Euro 1976 przegrali po karnych, wówczas mistrzami Europy została Czechosłowacja, a decydujący karny strzelony przez Antonina Panenkę do dziś uchodzi za styl „a la Panenka” (https://www.youtube.com/watch?v=D5UrbLym4oE ) Niemcy wygrywali karne nawet w tych kuriozalnych zawodach jak te strzelane kilka dni temu w ćwierćfinale z Włochami w Euro 2016. Karnego nie strzelił Maradona, Messi, i inni wielcy piłkarze, w tym Holendrzy na swoich mistrzostwach w roku 2000 w półfinale z Włochami. To jest traumatyczne przeżycie – nie strzelić i twoja ukochana drużyna musi odpaść. To jest okrutny sposób rozstrzygania karnych, ale nikt nie wymyślił nic lepszego.

Które mistrzostwa Europy zapamiętam jako najbardziej radosne, udane? Mam w myśli dwa turnieje:  Euro 1992, duński dynamit, bramki Duńczyków pogrążające wówczas Francję, Holandię i Niemców w finale. To były mistrzostwa, które zapamiętałem najbardziej. Pamiętam dosłownie każdy mecz. Nie potrafię dziś po latach wytłumaczyć tego entuzjazmu, jaki mi wtedy się udzielił. Miałem wówczas 13 lat. Drugi turniej – w 2008 na boiskach Szwajcarii i Austrii, pewnie dlatego że wówczas zrodziła się na turnieju rangi mistrzowskiej ekipa tiki-taki, genialnego pokolenia Hiszpanów, który po raz pierwszy po tryumfu poprowadził Luis Aragonez. To niesamowite, ale piłkarzem – chyba jedynym – który strzelił bramki w dwu finałach z rzędu w 2008 i 2012 był dziś piłkarz Atletico Madryt – Fernando Torres „El Nino”.

NIKT poza nim tego nie dokonał. Czego mogę sobie życzyć w finale? Naprawdę dobrej piłki! Mam nadzieję, że bohaterem finału będzie Antoine Greizmann, grający trochę jak Torres, nota bene jego kolega z drużyny, Atletico Madryt, mojej ulubionej hiszpańskiej drużyny.

Opublikowano Euro 2016, mundial, piłka nożna | Otagowano , , , , | Skomentuj

Marcin Kącki, Białystok. Biała siła, czarna pamięć, wyd. Czarne, Wołowiec 2015

Białystok

Czytelniku!

Książka Marcina Kąckiego „Białystok. Biała siła, czarna pamięć” znalazła się, o ile się nie mylę, w szerokim gronie książek nominowanych do literackiej nagrody Nike w tym roku. Abstrahując od faktu, czym w istocie jest nagroda Nike, okazałem się czytelnikiem na tyle zainteresowanym, by kupić tę książkę i przeczytać ją naprawdę i do końca. Postanowiłem podzielić się recenzją z Państwem, byście sami mogli ocenić, czy rzeczywiście książka Kąckiego jest arcydziełem reportażu zasługującym na miano nominowanej do prestiżowej nagrody literackiej.

Na studiach dziennikarskich przed wieloma laty uczono mnie ( a miałem dobrego nauczyciela. red. Łętowskiego na KUL), że reportaż jest najwyższym gatunkiem wypowiedzi dziennikarskiej, i wymaga ogromnego kunsztu literackiego, jak i warsztatu dziennikarskiego. Reportaż nie może być stronniczy. Jeśli taki jest, nie jest reportażem, nazwijcie go jak chcecie, literaturą zaangażowaną, pamfletem, byle nie reportażem. Oczywiście zdaję sobie sprawę, że żyjąc w epoce po zwrocie lingwistycznym, cała humanistyka zawdzięcza wiele językowi i że każdy pisarz, literat, czy historyk nie może do końca uciec z własnego światopoglądu. Ja też, ale tym bardziej redaktor Kącki, który z niego nie wyszedł, nie zadał sobie pytań o kondycję Innego z jego perspektywy – czyli katolika właśnie.

Słówko o konstrukcji książki. Nie przyjmuję do wiadomości style „zamiast wstępu”, lub „zamiast zakończenia”. Jest albo go nie ma. Ta książka nie ma ani tego, ani tego. Jest za to zamknięta w cztery części/rozdziały, co ma swoje znaczenie metaforyczne. Pierwsza to „Dybuk”, co jest bezpośrednim nawiązaniem do żydowskiej przeszłości, zapomnianej i  nieobecnej w pamięci Białegostoku. Druga część odnosi się do artefaktów tej żydowskiej pamięci, w tym do postaci Zamenhoffa, twórcy esperanto. Im dalej, tym gorzej. Nie dla emocji, bo tych książka dostarcza mnóstwo, ale dla samego reportażu. Bo dwie ostatnie części „White – Power”, bynajmniej reportażem, nie są. Książka Kąckiego zamienia się w manifest skierowany przeciwko skinom, skrajnej prawicy, Kościołowi Katolickiemu, PiS-owi, oazie, i Bóg wie jeszcze komu. Manifest manifestem, w końcu Karol Marks swój z 1848 roku napisał po coś; Kącki nie wiem, czemu miesza porządki, przykłada pałą na oślep, co obraca się przeciw samej książce.

Jednak do rzeczy. O tym, że Polacy nie chcą pamiętać o Żydach i nie przyjmują en masse do wiadomości, że 6600 sprawiedliwych wśród narodów świata nie przekreśla kilkudziesięciu, jeśli nie kilkuset tysięcy Polaków, którzy zachowali się wobec Żydów w sposób podły w czasie II wojny, nie mam problemu, czemu wiele razy dawałem wyraz na tym blogu. Zawsze uważałem, że było więcej Polaków wydających Żydów niż ratujących. Jednak nie czas i miejsce by prowadzić o tym dysputę. W odniesieniu do „Dybuka”, pierwszej części książki Kąckiego, uważam ją za najciekawszą i najbardziej reporterską…jest bowiem tajemnica i są ludzie z nią związani, wydobyci z niepamięci, z niesamowicie skomplikowanymi życiorysami, połamanym życiem, bo życie uratowanego z Holokaustu wcale nie jest łatwym doświadczeniem. Jest w tej części książki ból, rozpacz i pragnienie zrozumienia i ponownego odkrycia swojej utraconej tożsamości, nawet jeśli cena bycia Żydem w dzisiejszej Polsce jest bardzo wysoka. W części drugiej poświęconej zapomnianym, lub nigdy nie powstałym pomnikom pamięci, jak kamienica Zamenhoffa, stary żydowski cmentarz, który po wojnie zasypano, tworząc coś na kształt sztucznego wzgórza porośniętego lasem, tablica poświęcona pomordowanym Żydom białostockim zaczyna się wkraczanie na obszary polityczne. To jest dość znośne, miejscami ciekawe, śmieszno-straszne.

Porządek reportażu załamuje się całkowicie, gdy redaktor Kącki zaczyna swój odlot. Po co poświęcać kilkadziesiąt stron na opis środowiska skinów białostockich? Jak oni mają się do ponad trzystutysięcznej populacji miasta? Są dla niej reprezentatywni? Co jest w nich tak ciekawego, że przybliża się nam ich z wiwisekcyjnym i obsesyjnym zadęciem? Pozostawiam te pytania bez odpowiedzi. Inne tematy są pochodną osi narracyjnej, uwarunkowanej ideologicznie. Tu właśnie jest ukryty jest podstawowy ideologiczny błąd tej książki. A priori założono, że „Biała siła, czarna pamięć” ma być maczugą bijącą po głowie. Kogo? Bo tych, w których bije, w żaden sposób nie dotknie. Żaden idiotyczny skin opisany na kartach tej książki jej nie przeczyta.

Mamy więc opowieść o odtrąconym Teatrze, którego największym dziełem jest wystawienie na Podlasiu „Golgoty Picnic” (ja sam, choć uważam się za katolickiego liberała mam dreszcz obrzydzenia na samą myśl o tym przedstawieniu) i mnóstwo biadolenia, użalania się nad sobą, jakiegoś nieszczęśliwego geja, który nie może znaleźć sobie w Białymstoku chłopaka (to trzeba wyjechać do Warszawy) i jest powszechnie nienawidzony. W Białymstoku wszyscy nienawidzą wszystkich, ale na pewno katolicy prawosławnych. Nie odwrotnie. Mamy opowieść o parafii i księdzu i na sam koniec tekst o cudzie eucharystycznym w Sokółce, a raczej o pewnej profesor patolog, która badała próbkę. I w zasadzie tylko dostojna forma książki nominowanej do Nike sprawia, że nie poleciały bluzgi.

Nawet jeśli autor jest niewierzący (ja skłaniam się do pewnego dystansu poznawczego wobec „cudów”), nic nie usprawiedliwia pisania tylko po to, by ośmieszyć. Profesorka, rozmówczyni została groteskowo sportretowana jako fanatyczka, która nie dosłownie, ale w ukryciu sfałszowała badania mające dowodzić cudu. Przecież nie o cudzie w Sokółce ta książka traktuje. Książka nie ma klamry spajającej ją w całość. Rozdział o Sokółce wpada do tej książki…jak diabeł z kapelusza. Na kartach książki daje się wyczuć jawną, zimną niechęć do Kościoła Katolickiego w ogóle (ja na przykład nie lubię biskupów, ale nie piszę o tym, bo to moja prywatna sprawa), która w ostatnim rozdziale zamienia się w ledwo skrywaną nienawiść. Dezawuuje sam siebie redaktor Kącki. Niech mi wybaczy, ale tak czytam jego książkę. 

Przecież miarą katolicyzmu nie są ci, którzy podpalali stodołę w Jedwabnem (tak tak, o tym też Kącki pisze wszystko), tylko rodzina Ulmów spalona razem z Żydami. Ja mam świadomość, że ktoś musiał Ulmów wydać, najprawdopodobniej kolejny dobry Polak  (polska nieoceniona Wikipedia podaje, że ten który wydał Ulmów był Ukraińcem). Katolicyzm jest w tej książce strasznie sportretowany. Nie ma ani jednego normalnego katolika na kartach książki redaktora Kąckiego. To albo fanatycy, albo ludzie mierni inteligencją, mierni moralnie. To jest błąd pars pro toto, który z perspektywy bezstronności reportażu jest nie do obrony. Ani jeden skin sportretowany w książce Kąckiego nie pochodzi z katolickiego domu. Ale to już redaktorowi umknęło.

Podsumowując książka Marcina Kąckiego jest książką straconej szansy. Jest zaprzepaszczoną przez ideologiczną furię szansą na wielką literaturę. Mogła to być literackie remedium na „Sąsiadów” Grossa. A wyszło, sami oceńcie. Wydaje mi się, że na studiach dziennikarskich książkę redaktora Kąckiego można i trzeba pokazać i mówić, jako przykład jak nie należy prowadzić reportażu. Jest bowiem pozycja ta obarczona błędem niechęci tak jawnej i i tak obsesyjnej – szczególnie w części III i IV – dezawuuje się jako reportaż w ogóle.

 

Opublikowano antysemityzm, Czarna Ziemia, dyskurs historyczny, faszyzm, Holokaust, komunizm w Polsce, kultura, polityka, PRL, rasizm, religia, reportaż, Szoah, totalitaryzm, zbrodnie II wojny światowej | Otagowano , , , , , , , | Skomentuj

Na marginesie powstania styczniowego. Motyw wojny cywilizacji a rok 1863.

Czytelniku,

Problem Rosji w kontekście badań nad historiografią dotyczącą powstania styczniowego został w ostatnich latach zaledwie zasygnalizowany[1]. Zdaniem Jerzego Jedlickiego problem starcia cywilizacji w historiografii polskiej XIX wieku został podporządkowany ściśle idei niepodległości i w rezultacie zszedł na dalszy plan zainteresowania tejże historiografii[2]. Przeanalizowany materiał źródłowy z zakresu polskiego piśmiennictwa historycznego z lat 1864-1918, dotyczącego powstania styczniowego, pozwala jednak stwierdzić, że problem starcia cywilizacji wystąpił po 1863 roku jako złożone, wielowarstwowe zjawisko. W wymiarze politycznym, którego wpływu na historiografię powstańczą, trudno nie docenić, zjawisko to było związane z szerszym, narodowościowym sporem polsko – rosyjskim[3]. Wizja „starcia cywilizacji” w roku 1863 była ściśle skorelowana z pojęciem „barbarii” rosyjskiej. Owo pojęcie w okresie poprzedzającym powstanie styczniowe było znane w Polsce głównie za sprawą prac historyka i badacza Rosji, Henryka Kamieńskiego[4]. Pisał on, że „tylko za pomocą pojęcia barbarii Rosja wytłumaczoną być może, tak jak północnoamerykańska rzeczpospolita za pomocą pojęć o demokracji”[5]. To on napisał również w roku 1857, że „Rosji nie wolno osądzać na skalę europejską”[6].Warto wspomnieć także o dziele Franciszka Duchińskiego pt. Zasady dziejów Polski i innych krajów słowiańskich oraz Moskwy. Dzieło to z perspektywy analizy mitu Rosji w piśmiennictwie powstańczym wydaje się jeszcze bardziej istotne, niż praca Kamińskiego. Otóż w opinii Marii Czapskiej Duchiński odegrał ogromną rolę w ukształtowaniu się negatywnego obrazu Rosji w zachodniej Europie[7]. O powodzeniu jego koncepcji w Polsce świadczy fakt, że sam Agaton Giller poświęcił jego osobie spory szkic biograficzny o charakterze panegirycznym[8]. Jednak znaczna część środowiska historyków i filologów polskich zdecydowanie się sprzeciwiła lansowanym przez Duchińskiego poglądom[9]. Przywołanie dyskusji, jaka w latach osiemdziesiątych wieku XIX toczyła się w sprawie tez Duchińskiego jest ważne dla naszego tematu, ponieważ w przeważającej większości pisarze, publicyści i historycy podejmujący wątek wojny cywilizacji w powstaniu styczniowym swoje poglądy mogli oprzeć właśnie na koncepcjach Duchińskiego oraz obrazie Rosji, tudzież krajów „wschodnich” oraz literaturze romantycznej.

W interesującym nas piśmiennictwie stylizacja Rosjan na ludzi o niższych standardach cywilizacyjnych i kulturowych rozpoczęła się niemal tuż po klęsce powstania. Agaton Giller( 1831-1877)[10] wybitny członek organizacji białych, uczestnik rządu narodowego w roku 1865 nie pozostawił złudzeń, że powstanie styczniowe było starciem cywilizacji:

Są tylko dwa prądy cywilizacyjne – od zachodu ku wschodowi, niesie on ze sobą cywilizację, a ten ze wschodu na zachód jest prądem destrukcyjnym. Do tego drugiego należy Rosja, do pierwszego powstanie nasze[11].

W powyższym cytacie przebija silne przeświadczenie autora o okcydentalistycznym charakterze tego starcia: Rosja prezentuje barbarzyństwo płynące ze wschodu, Polska poprzez swoje powstanie z 1863 roku, próbowała się przeciwstawić destrukcyjnym działaniom cywilizacji wschodniej. Ten ahistoryzm pozwalał pisarzowi ukazać Polskę, jako kraj odmienny od Rosji. W opinii znawcy pism Gillera, Jerzego Fiećki, reprezentował on pogląd wedle, którego „Polska miała zasłaniać Europę przed rosyjsko – azjatycką inwazją”[12].W dwa lata później, Ludwik Wolski w broszurze zatytułowanej, Powstanie polskie z 1863 roku z komentarzem Machiavela, stwierdził:

Między nami, a tym narodem dzikim i zepsutym, tym plemieniem żmijowym, ludem antychrystusowym i niecywilizowanym, żadnej wspólnoty być nie może. Polacy powołani są do walki o cywilizację chrystusową[13].

W tym przeświadczeniu na pierwszy plan wybił się czynnik religijny. Polacy zostali przyrównani do sług Chrystusa, ponieważ ich kultura była ostoją wiary chrześcijańskiej, a Rosjanie zostali wystylizowani na „biblijnych faryzeuszy”. Z tego też powodu w odniesieniu do Rosjan pojawiły się ostre sformułowania jak „plemię żmijowe”, czy „lud antychrystusowy”. Wydaje się, że ta stylizacja była w pełni świadoma, ponieważ dzięki niej powstanie styczniowe uzyskało dodatkową sankcję moralną – walki zbrojnej w obronie religii katolickiej, czyli „chrystusowej cywilizacji”. Interesujące, że autor doszedł do wniosku, że Rosjanie nie byli prawdziwymi chrześcijanami, bo nie przynależeli do tej cywilizacji, co Polacy. W konsekwencji, Rosjanie znaleźli się poza chrześcijańskim prądem cywilizacyjnym. W opinii publicysty zachowywali się jak „faryzeusze”. To „żydowskie” porównanie przypomina argumentację Duchińskiego[14].Natomiast anonimowy autor broszury zatytułowanej Uwagi nad połączeniem Polski z Rosją, wydanej w Krakowie w roku 1873, przedstawił swój punkt widzenia na kwestię wojny cywilizacji:

Gdy rzecz chodzi o cywilizację rosyjską, nie zaprzeczę, że w Rosji nie ma takich cech, jak wolność sumienia i własność indywidualna [...] Ale czyż Rosja nie połączyła w swej polityce chytrości i despotyzmu bizantyjskiego z barbarzyństwem i bezwzględnością Mongołów? Z tego powodu Rosja nie pozostawi po sobie żadnej materialnej spuścizny i niczego cennego, a my musimy ocalić to, co nasze[15].

Rosja upodobniła się nacechowanych narracji tego autora do dwu nacechowanych negatywnymi emocjami państw – cesarstwa bizantyjskiego[16], oraz do państwa Mongołów. Z tym państwem Polacy muszą prowadzić walkę, żeby „ocalić to, co nasze”. Wojna cywilizacji to jednocześnie wojna obrona. Warto wspomnieć, że mit o „mongolizacji” państwa i społeczeństwa rosyjskiego został w polskiej historiografii dobrze zarysowany przez Mirosława Filipowicza[17].

Stefan Buszczyński (1821-1892)[18], konserwatywny ziemianin, historyk – pisarz i fanatyczny katolik, także zbudował obraz zderzenia cywilizacji. Powstanie styczniowe było wojną religijną, starciem dwu wrogich światów, nieprzystających do siebie ani moralnie, ani religijnie. Według Buszczyńskiego „powstanie styczniowe to walka krzyża z bagnetem. Oto polską panienkę ze słowami modlitwy na ustach, kozacy chwytają. A popi, którzy kozakom towarzyszyli na siłę wlewają jej do gardła wino przeistoczone przez popa[19]„. Dla Buszczyńskiego emocje religijne przekładały się na sposób mówienia o powstaniu styczniowym. Polska zobrazowana w postaci oddanej modlitwie „niewinnej panienki” (konotacja z niewinną dziewicą z hagiografii chrześcijańskiej jest jak najbardziej na miejscu). Upostaciowanie Rosji było nie mniej interesujące. Państwo carów zostało zobrazowane w postaci dwu charakterystycznych wrogów katolickiej Polski – żołnierzy formacji kozackich, oraz prawosławnych księży. O stosunku Buszczyńskiego do prawosławia najlepiej świadczy użycie przez niego kolokwializmu o dużym stopniu pogardy, jakim jest słowo „pop”. Dla prawosławnego duchowieństwa określenie takie jest niezwykle obraźliwe. Jest chyba oczywiste, że Buszczyński użył go w tym pogardliwym kontekście. Wojna religijna wydaje się być świadomą kreacja pisarza. A symboliczna wymowa sceny, w której Rosjanie zmuszają siłą polską dziewicę do przyjęcia prawosławnej komunii świętej, nie pozostawia żadnych wątpliwości, co do propagandowych zamiarach pisarza: Rosjanie to nie tylko okrutnicy, to także bluźniercy i ludzie traktujący religię instrumentalnie. Koncepcja powstania styczniowego jako wojny cywilizacji w przypadku Buszczyńskiego stała się wojną cywilizacji o podłożu religijnym[20].

Przekonanie o wojnie cywilizacji, nie było obce także Waleremu Przyborowskiemu (1845-1913)[21], autorowi powieści dla dzieci i młodzieży, dziennikarzowi, a przede wszystkim niezłomnemu historykowi-amatorowi, który podjął trud opisania całości dziejów powstania styczniowego. Przekonania o wojnie cywilizacji, tudzież o obcości cywilizacyjnej lub barbarzyństwie Rosjan należy doszukiwać się w sterującej, najgłębszej, ideologicznej warstwie narracji. Przyborowski stwierdził otwarcie, że „Rosji nie należy brać na miarę europejską”[22]. To kalka z Kamieńskiego. Wykluczając Rosję z grona państw cywilizowanych, Przyborowski próbował pogłębić swoje stanowisko. Pisał:

Na Litwie polska była szlachta, duchowieństwo i mieszczaństwo. Tępiąc te warstwy, tępiło się polskość. Jednak tępiąc je, Rosja nie zaszczepiła nic nowego. Żeby zrobić z Litwy Moskwę, trzeba było wyższej siły cywilizacyjnej, a zatem i moralnej, której Rosja nie miała nigdy[23].

W warstwie narracyjnej, która steruje wywodem historyka i która jest najbardziej skutecznym środkiem perswazji, możemy przeczytać, że Rosja nie ma wystarczającej i wyższej siły cywilizacyjnej. Intrygujące w przytoczonym fragmencie jest postawienie znaku równości pomiędzy „siłą cywilizacyjną”, a „siłą moralną”. Pisarz wyraził przekonanie, że Rosja nigdy nie miała cech państwa moralnego. Terenem, na którym, stracie cywilizacji wschodniej i zachodniej było szczególnie widoczne, była Litwa. Historyk tak pisał:

Elementem wojny cywilizacyjnej było i to, aby udowodnić, że Wilno jest na wskroś prawosławne, czyli rosyjskie. Podobnie rzecz miała się ze sprawą płaszczenicy[24], rosyjskiego ornatu mszalnego, który Polacy mieli wywieść w 1611 roku z Moskwy. Murawiow kazał go odszukać i zwrócić do klasztoru nowodziewiczego[25].

Pisarz przypisał wywołanie owej „wojny cywilizacji” Rosjanom. Pisząc o starciu cywilizacji uwypuklił głębszy, symboliczny wymiar konfliktu. Sprawa płaszczenicy to przecież nic innego jako walka na religijne symbole. Pisarz utożsamiał „wojnę cywilizacji” z wojną religijną. Przyborowski rozumiał, że najważniejszym frontem „starcia cywilizacji” jest front wojny religijnej. Nie miał wątpliwości, która ze stron ową wojnę przegrywa – to „cywilizacja łacińska”, a więc Polska. Zaskakujące, że w mniemaniu Przyborowskiego także Litwini znaleźli się znacznie niżej w hierarchii cywilizacyjnej niż Polacy. Potwierdzają to słowa pisarza, który stwierdził, że Litwini znaleźli się „na takim stopniu cywilizacyjnym”. Z kontekstu wynika jasno, że na niższym od Polaków, skoro Polaków nie można było pozbawić polskości poprzez zakaz praktyk religijnych. To zarazem stanowi dowód, że koncepcja wojny cywilizacji została u Przyborowskiego zawężona do walki o podłożu narodowościowym i religijnym[27]. Represje carskie wobec Polaków na Litwie pisarz określił mianem „dżingis-chanowego zniszczenia” oraz „barbarzyństwem przypominającym czasy egipskie lub władzę asyryjskich królów”[28]. Przyborowski chciał tym samym nadać represjom rosyjskim cech historycznej wyjątkowości, nieomal stwierdzić, że represje, jakie spotkały Polaków na Litwie po powstaniu styczniowym były nieporównywalne z żadnym innym wydarzeniem w historii[29].W opinii Przyborowskiego żywiołem niosącym cywilizację, a więc wyższym cywilizacyjnie była polska szlachta[31]. Składnikiem tej dobrej, łacińskiej cywilizacji był też katolicyzm. Litwa, początkowo barbarzyńska została wprowadzona przez Polskę w orbitę cywilizacji zachodniej. W wyniku klęski powstanie tej dobrej cywilizacji zagraża zła, obca i barbarzyńska cywilizacja ze wschodu. Jak przekonywał ostatnio historyk historiografii, Rafał Stobecki, myślenie w kategoriach okcydentalistycznych, gdzie zachód symbolizuje dobro, a wschód zło, ma w polskiej myśli politycznej i historiografii silne podłoże[32].W opinii pisarza represje rosyjskie po powstaniu styczniowym miały cechy średniowiecznych napadów tatarskich. Wojna cywilizacji Przyborowskiego to w dużym skrócie walka Polaków (zachodnia, katolicka, dobra cywilizacja) przeciwko złej cywilizacji ( rosyjskiej i prawosławnej, ale w gruncie rzeczy mongolsko-niemieckiej). Można domniemywać, że w wizji Przyborowskiego Niemcy nigdy nie przynależeli do świata zachodu[34]. Brak logiki takiego zestawienia Niemców i Mongołów jako wrogów Polski jest jednak pozorny. Przyborowski pisał o powstaniu styczniowym w sposób publicystyczny, a sam był uzdolnionym narracyjnie amatorem – historykiem. Być może zestawienie to wynika z poglądów Polaków współczesnych Przyborowskiemu, dla których wspólne zagrożenie niemieckie i rosyjskie było realne. Taka hipoteza może wydać się prawdopodobna, jeśli weźmiemy pod uwagę, że im mniejszy stopień naukowości danego dzieła o powstaniu, tym większe prawdopodobieństwo „odbicia” poglądów szerszych kręgów społecznych.

Oprócz dzieł o charakterze naukowym, lub popularno – naukowym, nie mniej istotnym nośnikiem mitu o obcości cywilizacyjnej Rosji były utwory literackie. Utwory te silnie oddziaływały w wieku XIX na polską mitologię narodową i polityczną[35]. Jeden z tych utworów to wiersz, którego autorstwo przypisywano Henryce Pustowójtównie, był trawestacją pieśni kościelnej „Boże, coś Polskę”[36]. Warto go przeanalizować, ponieważ zawierał on treści bardzo rozpowszechnione wśród warstw społecznych Królestwa w okresie powstania styczniowego. Podaję go w formie przekazanej przez Bolesława Limanowskiego:

Boże, coś Rosję przez tak długie wieki,

Trzymał w ciemności na hańbę ludzkości,

Coś jej odmawiał dotąd swej opieki,

Robiąc narzędziem tyraństwa i złości,

Przed Twoje oblicze zanosimy błaganie,

Rosję nieszczęsną racz oświecić Panie[37].

Wiersz ten odbijał klasyczne rozumienie mitu historycznego „złej Rosji”. W utworze Pustowójtówny słowo „Bóg” oznaczało siłę wpływającą na proces historyczny. W tym przypadku Bóg był odpowiedzialny za utrzymanie państwa i narodu rosyjskiego „w ciemności”. Można również dostrzec wpływ zgryźliwej ironii kreującej Rosję na kraj, ciemny, nieoświecony, obcy i barbarzyński. Wiersz ten można uznać za dowód istnienia propagandowego i psychologicznego frontu walki w „wojnie cywilizacyjnej”. To kolejna przesłanka potwierdzająca tezę, że teksty zbliżone do odczuć ogółu społeczeństwa, lepiej odbijają mity historyczne. Przeświadczenie o konflikcie cywilizacji można także odnaleźć w apologetycznej pracy Wacława Koszczyca (1831-1904)[38], traktującej o Zygmuncie Sierakowskim[39]. Charakteryzując wroga Koszczyc stwierdził, że carat to upostaciowane zło. Rosja była tak zła – w przekonaniu autora – że w wymiarze metaforycznym odziedziczyła prawo do historycznej spuścizny po Czyngis-chanie oraz po Atylii, władcy Hunów. To kolejne odbicie tez Duchińskiego[41]. W koncepcji Koszczyca konflikt cywilizacji został ściśle podporządkowany konkretnej wizji świętości bohatera narodowego, ale jednocześnie pozwalał on zróżnicować Polaków i Rosjan jako dwa odrębne, nieprzystające do siebie mentalnie i kulturowo światy. Wydźwięk propagandowy był zrozumiały: bohater przynależący do zachodniego świata pozwolił Rosjanom „wstąpić w szeregi” narodów cywilizowanych, a więc porzucić dotychczasowe barbarzyństwo, obcość i okrucieństwo.

Przeświadczenie o wojnie cywilizacji wynikało z wiary autorów, że Rosja jest „niższym kulturowo” państwem od Polski, bo chociaż ją podbiła, nie będzie mogła jej zasymilować kulturowo. Mitologizacja tego wywodu kryje się we wprowadzeniu w obręb dowodzenia historycznego pewnej ogólnej zasady, według której, państwa niższe kulturowo muszą zniszczyć te państwa, które są na wyższym poziomie rozwoju i które zostały przezeń podbite. Na przełomie wieków ukazała się także praca Mariana Dubieckiego poświęcona Romualdowi Trauguttowi. W dziele tym można odnaleźć przeświadczenia o starciu pomiędzy dwiema cywilizacjami, polską – zachodnią, i rosyjską – barbarzyńską. W opisie represji, jakie rząd carski zastosował wobec Polaków, studentów Uniwersytetu Kijowskiego, znalazło się takie oto stwierdzenie:

Nawet siedem wyroków śmierci w Kijowie pokazywało światu, że powstanie polskie rozlało się szeroką falą, a echo świętości sięgało tak daleko, jak sięgała granica cywilizacji zachodniej, której Polska na wschodzie była krzewicielem. Z tego powodu azjatycka Moskwa srożyła się wielce[54].

Polska stanowiła „przedmurze chrześcijaństwa”, czyli zachodnią flankę cywilizacji zachodniej, poza którą znajdowała się obca, barbarzyńska Rosja. Teza o zderzeniu cywilizacyjnym, chociaż ukryta w ideologicznej warstwie tekstu Dubieckiego, jest namacalna. Cywilizacja zachodnia, uosabiana przez Polskę, cechuje się według pisarza zdolnością do poświęceń jakiejś sprawie lub do tworzenia świętości, jako wzorca osobowego. W przekonaniu autora owa świętość urasta do rangi najważniejszego czynnika odróżniającego Polaków od Rosjan. Zarazem cywilizacja zachodnia została przez Dubieckiego utożsamiona z cywilizacją chrześcijańską.

Pięćdziesiąta rocznica wybuchu powstania styczniowego przypadająca w roku 1913, zaowocowała wydaniem licznych broszur poświęconych powstaniu styczniowemu. Historyk powstania, Franciszek Gawroński – Rawita wydał w tym roku broszurę Walka o wolność w roku 1863. W tekście tym autor zawarł ocenę Rosji, stawiając ja poza nawiasem państw cywilizowanych. Dowodził, że Rosja była barbarzyńska, podobna Hunom i Wandalom, ale nie chciała, aby reszta Europy ją za taka uważała[55].

W tym przeświadczeniu obserwujemy motyw Rosji jako barbarzyńskiego państwa, dorównującego Hunom i Mongołom. Element ten występował w tekstach Przyborowskiego, Buszczyńskiego i Koszczyca. W dziele Józefa Grabca – Dąbrowskiego, wydanym w pięćdziesiątą rocznicę zrywu, a zatytułowanym Powstanie styczniowe, wojna cywilizacji łączyła się z procesem zmagania się zachodu ze wschodem. Autor nie sprecyzował jednak, co kryło się pod pojęciami „wschód” i „zachód”. Można domniemywać, że semantyczny zakres tych słów nie oznaczał bynajmniej porządku geograficznego, a raczej kulturowy, cywilizacyjny. W przekonaniu historyka rok 1863 był także elementem wojny kultur, którą możemy utożsamić z wojną cywilizacji:

Historia musi powiedzieć, że powstanie styczniowe było koniecznością dziejową, której uniknąć nie byliśmy w stanie. To także element ciągłej, bezlitosnej walki dwu kultur, dwu narodów, dwu światów duchowych[57].

W pierwszym zdaniu znalazł się klasyczny przypadek mitu konieczności dziejowej powstania, będącego szczególnym przypadkiem mitu fundamentalnego zwanego inaczej metaforą fundamentalną [58]. Mit o zderzeniu cywilizacyjnym, jaki według pisarza było powstanie styczniowe, znajdujemy w drugiej części cytatu. Powstanie jawiło się jako „element ciągłej, bezlitosnej walki kultur”, co można rozumieć jako próbę ukazania 1863 roku jako elementu szerszego continuum historycznego. Być może autor pragnął w ten sposób powiedzieć, że zmaganie się z Rosją jest elementem walki o zachodnią, europejską cywilizację? Jest jednak pewne, że świadomie wyłączył Rosję z Europy[59]. Świadczy o tym krótka, ale jakże znamienna wzmianka, że powstanie było także walką „dwu światów duchowych”. Rosja w myśl wywodów pisarza nie należała do Europy nie tylko geograficznie, (co częściowo jest prawdą), ale co najważniejsze, nie przynależała „duchowo” do Europy. Historyk ten świadomie ograniczył Europę tylko do świata katolicko – protestanckiego. Taka musi być logiczna diagnoza jego wywodu. Chrześcijaństwo wschodnie, którego częścią jest duchowa spuścizna Rosji, znalazło się w świetle przemyśleń polskiego historyka, poza nawiasem Europy.

W dziewiętnastowiecznej historiografii i piśmiennictwie poświęconym powstaniu styczniowemu zaistniało interesujące zjawisko utożsamienia powstańczej wojny z lat 1863-1864 z koncepcją wojny kultur lub wojny cywilizacji[61]. Mit ten polegał na wyraźnym podziale na dwa odrębne, nieprzystające do siebie, wrogie światy. Zachodni uosabiany był przez Polskę, a barbarzyński, wschodni, tatarsko – mongolski, przez Rosję. Jak zauważył Erazm Kuźma „mit wschodniej, mongolskiej Rosji był w istocie mechanizmem obronnym, był także próbą przezwyciężenia duchowego tego, co w rzeczywistości było zwycięskie”[62]. W opinii tego autora mit ten miał swoje podstawy w klasycznej literaturze romantycznej, czytanej powszechnie na ziemiach polskich oraz w środowiskach polskiej emigracji[63]. Koncepcja wojny cywilizacji musiała być pochodną tych romantycznych mitów. Mit ten pozostawał też w bardzo ścisłym związku z przeświadczeniem o obcości cywilizacyjnej i barbarzyństwa Rosji. Wpływ koncepcji Franciszka Duchińskiego, a także w mniejszym stopniu Henryka Kamieńskiego, wydaje się bezsporny. Świadomość permanentnego konfliktu z Rosją miała silny wpływ na świadomość historyczną społeczeństwa polskiego, szczególnie po upadku powstania styczniowego[64].

Interesujący był zwłaszcza zakres znaczeniowy pojęcia „wojna cywilizacji”. Pod tym pojęciem łączyła się zarówno walka narodowowyzwoleńcza, wojna łacińskiej wersji chrześcijaństwa z prawosławnym, cezaropapizmem rosyjskim ( element wojny religijnej podniósł zwłaszcza Buszczyński, w mniejszym stopniu Grabiec – Dąbrowski), lub łacińskiego zachodu z bizantyjskim wschodem (Giller, Przyborowski). Postrzeganie Rosji poprzez pryzmat wojny cywilizacji mogło także odbijać polskie wyobrażenia o obcości cywilizacyjnej „wschodu” powstałe w warunkach przedrozbiorowych. Jak zauważył Roman Wapiński, „cały wschód europejski, nie wyłączając dawnych ziem Rzeczypospolitej, oceniano w Polsce jako obszar stojący na wiele niższym poziomie cywilizacyjnym”[65]. Możemy mówić o ciągłości wyobrażeń historycznych na temat „złego wschodu”. Jednak próba odpowiedzi na pytanie, dlaczego w polskich oczach Rosjanie reprezentowali kulturę obcą, barbarzyńską, nie daje zadowalającego wyjaśnienia, gdyby „kwestię rosyjską” w Polsce sprowadzić tylko do zaborów i represji po powstaniu styczniowym. Nieco światła na tę kwestię rzuca wypowiedź Andrzeja Wierzbickiego, który napisał, że „refleksje nad narodową przeszłością towarzyszyło u nas nierzadko poczucie wyjątkowej krzywdy, jaka spotkała Rzeczpospolitą [...] Prowadziło to niejednokrotnie do formułowania koncepcji dość oryginalnych lub niespotykanych, bądź występujących z nieporównywalnie większą siłą niż w myśli europejskiej”[66]. Warto jednak wyraźnie zaznaczyć, że i po stronie rosyjskiej znana była koncepcja powstania styczniowego jako wojny cywilizacji – podkreślmy „wojny dobrego prawosławia ze złym katolicyzmem”. Pierwszym Rosjaninem, który sformułował ten postulat był Fiodor Dostojewski[67].

Czy polskie wyobrażenia o dzikim, azjatyckim barbarzyństwie Rosji były znane samym Rosjanom? W dziewiętnastowiecznej rosyjskiej literaturze i piśmiennictwie historycznym, jak przekonuje znawczyni tematu Iwona Massaka, istniały dwa mity Orientu. Pierwszym był mit romantyczny, w którym wschód symbolizował harmonię, kontemplację i spokój. Drugim był mit „żółtego niebezpieczeństwa”, w którym daleki wschód był siedliskiem zła i przemocy[68]. Natomiast popularny wśród polskich pisarzy mit Rosji tatarskiej, jak przekonuje Andrzej Walicki, pojawił się w Rosji dopiero po 1917 roku i wiązał się z dojściem bolszewików do władzy[69]. Mit „eurazjatyckiej Rosji” przeżywa renesans w ostatnich latach, i co warto podkreślić jest krzewiony głównie przez samych Rosjan[70].

Wystylizowanie powstania styczniowego na wojnę cywilizacji wzmocniło także negatywny stereotyp Rosjan w polskiej świadomości narodowej. Wydaje mi się, że tego negatywnego stereotypu nie można tłumaczyć tylko klęską powstania styczniowego, gdyż jak zauważył Walter Lipmann „stereotyp poprzedza użycie rozumu, jest on formą postrachu, która narzuca pewien charakter danych naszym zmysłom, zanim te dotrą do naszego umysłu”[71]. Jednak pojęcie stereotypu Lipmanna nie może przesłonić podstawowej konstatacji: Rosja nie jest państwem demokratycznym i nigdy takim nie była. W przekonaniu znakomitej większości Rosjan ich kraj nigdy na nikogo nie napadł. Nigdy nikogo nie zaatakował. Oczywiście, że można powiedzieć że Polacy w wieku XIX byli egzaltowani, nie mając własnego państwa czepiali się romantycznych ideologii, a kiedy ich nie starczyło, odwołali się do nacjonalizmu, jako elementu obronnego.

Polacy właśnie ze względu na swoje doświadczenia dziejowe z Rosją, poznali ją wcześniej i lepiej niż ludzie z Zachodu Europy. I właśnie dlatego o rosyjskiej despotii, która jest podstawową formą istnienia państwa rosyjskiego, niezależnie od tego czy jest białe czy czerwone, można śmiało powiedzieć, że Polacy coś niecoś wiedzieli. I bynajmniej ta wiedza nie jest wynikiem polskiego przewrażliwienia na Rosją. Przeciwnie, wynika ona z wiedzy popartej doświadczeniem.


[1] M. Filipowicz, Wobec Rosji. Studia z dziejów historiografii polskiej od końca XIX wieku po II wojnę światową, Lublin 2000, s.7; zob. też, M. Filipowicz, Kłopotliwy temat. Rosja i Rosjanie w opiniach polskich historyków na przełomie XIX i XX wieku, [w:] Kościół, Społeczeństwo. Kultura. Prace ofiarowywane profesorowi W. Műllerowi z okazji pięćdziesięciolecia pracy naukowej i dydaktycznej, red. J. Drob, H. Łaszkiewicz, A. Stasiak i inni, Lublin 2004, s.553-571. D. Spoper, Między caratem a snem o Rzeczypospolitej. Myśli polityczna i działalność konserwatystów polskich w guberniach zachodnich cesarstwa rosyjskiego 1855-1862, Gdańsk 2003, s.555-568

[2] J. Jedlicki, Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują? Studia z dziejów idei i wyobraźni XIX wieku, Warszawa 1988, s.11

[3] O wpływie zaborów na stosunki polsko-rosyjskie w XIX i XX wieku, zob. A. Kempiński, Lech i Moskal. Z dziejów stereotypu, Warszawa 1990; W. Karpiński, Polska a Rosja. Z dziejów słowiańskiego sporu, Warszawa 1994; A. Nowak, Polacy, Rosjanie i biesy. Studia i szkice z XIX i XX wieku, Kraków 1998; A. Nowak, Jak rozbić rosyjskie Imperium? Idee polskiej polityki wschodniej (1733-1921), Kraków 1999, s.121-137.

[4] Z. Opacki, Barbaria rosyjska. Rosja w historiozofii i myśli politycznej Henryka Kamieńskiego, Gdańsk 1993.

[5] H. Kamieński, Rosja – Europa i Polska, Warszawa 1857, s.255

[6] Tamże, s.47

[7] Por. M. Czapska, Franciszek Henryk Duchiński (1816-1893), PS V s.441-443; A. F. Grabski, Na monowcach myśli historycznej. Historiozofia Franciszka H. Duchińskiego, [w:] tegoż, Perspektywy przeszłości. Studia i szkice historiograficzne, Lublin 1983.

[8] W roku 1885 zawiązał się we Lwowie komitet obywatelski ku czci półwiecza działalności pisarskiej i „naukowej” Duchińskiego. Z tej właśnie okazji Agaton Giller napisał i wydał apologetyczną broszurę, O życiu i pracy Franciszka Duchińskiego Kijowianina, Lwów 1885.

[9] Poglądy Duchińskiego skrytykował ostro Jan Baudouin de Courtenay pisząc ośmieszającą broszurę zatytułowaną, Z powodu jubileuszu profesora Duchińskiego, Kraków 1886. W zaborze rosyjskim, w Warszawie, powstała inna broszura krytykująca Duchińskiego, zob. W. Nałkowski, O geograficznych błędach, na których opierają się historiozoficzne poglądy profesora Duchińskiego, Warszawa 1881.

[10] O Gillerze: S. Pisarski, Spis dzieł Agatona Gillera, Przemysl 1894; W. Siedlaczkowna, Agaton Giller, Paryż 1891; Z. Zygmuntowicz, Agaton Giller w świetle państw zaborczych, Lwów 1937; S. Kieniewicz, Agaton Giller, PSB XVII 467-470; Historiografia polska w dobie pozytywizmu ( 1865-1900). Kompendium dokumentacyjne, red. R. Przelaskowski, Warszawa 1968, s. 66; H. Florkowska – Frančić, Emigracyjna działalność Agatona Gillera po powstaniu styczniowym, Wrocław 1985; J. Fiećko, Rosja, Polska i misja zesłańców. Syberyjska twórczość Agatona Gillera, Poznań 1997.

[11] A. Giller, Sprawa polska i jej związek z kwestiami chwili obecnej, Lipsk 1865, s.7

[12] J. Fiećko, Rosja, Polska i misja zesłańców. Syberyjska twórczość Agatona Gillera, Poznań 1997, s.148

[13] L. Wolski, Powstanie polskie z roku 1863 z komentarzem Machiavela, Lwów 1867, s.19

[14] Duchiński rozpowszechniał tez tezę o „zażydzeniu” Rosji. Zob. F. Duchiński, Zasady dziejów…, t.2, s.55-57

[15] Anonim, Uwagi nad połączeniem Polski z Rosją. Odpowiedź autorowi broszury „Polska i Rosja w roku 1872”, Kraków 1873, s.40

[16] Amerykański historyk kultury Edward L. Keenan stwierdził, że przekonanie o bizantyjskości Rosji w wieku XVIII oraz XIX jest fikcją, ponieważ według jego badań stopień znajomości języka greckiego był w tamtym czasie w Rosji znikomy. Por. E. L. Keenan, On certain mythical beliefs and Russian behaviors, [w:] The legacy of history in Russia and the New States of Eurasia, red. S.F. Starr, London 1994, s.27

[17] M. Filipowicz, Mongołowie a Rosja. Z dziejów sporu historiograficznego, [w:] Christianitas et cultura Europae. Księga jubileuszowa profesora Jerzego Kłoczowskiego, red. H. Gapski, cz.1, Lublin 1998, s.618-624

[18] M. Dynowska, Buszczyński Stefan, PSB III s.147-149; Buszczyński Stefan, [w:] Literatura Polska. Przewodnik encyklopedyczny, t.1, Warszawa 1984, s.124; K. Daszczyk. Strażnik romantycznej tradycji. Rzecz o Stefanie Buszczyńskim, Kraków 2001.

[19] S. Buszczyński, Obrona spotwarzanego narodu, t.1, Kraków 1880, s.82

[20] Perspektywa wojny religijnej stała się jeszcze bardziej kuszącą propozycją intelektualną dla pisarzy i publicystów piszących o roku 1863, gdy z perspektywy post factum, tj. po upadku powstania, gdy ich przekonanie o religijnym charakterze wojny partyzanckiej powstańców z armią rosyjską nałożyło się ze świadomością brutalnych represji caratu wobec kościoła rzymsko- katolickiego i greko – katolickiego. W ocenie Marty Zielińskiej „najokrutniejszą formą walki z konkretnymi, ale drobnymi oznakami polskiego patriotyzmu była walka z wiarą i jej religijnymi symbolami”, zob. M. Zielińska, Polacy – Rosjanie – Romantyzm, Warszawa 1998, s.170

[21] Literatura o Przyborowskim: J. Cieślikowski, Walerego Przyborowskiego powieść historyczna dla dzieci, – Studia Pedagogiczne 5:1958 s.123-146; J. Detko, Powstanie styczniowe w twórczości pisarzy minorum gentium, [w:] Dziedzictwo literackie powstania styczniowego, Warszawa 1964; J. Figarska, Uwagi do biografii Walerego Przyborowskiego, – Przegląd Humanistyczny 6:1977 s.173-174; Historiografia polska doby pozytywizmu (1865-1900). Kompendium dokumentacyjne, red. R. Przelaskowski, Warszawa 1968, s.112; K. Groniowski, Walery Przyborowski – historyk powstania styczniowego, – Przegląd Świętokrzyski 2:1971 s.203-208; S. Mijas, Trubadur wolności, [w:] tenże, Świętokrzyskie szlaki literackie, Łódź 1973, s.118-130; S. Kieniewicz, G. Skotnicka, Walery Przyborowski, PSB XXIX 81-84; B. Cioch, Walery Przyborowski – historyk, literat, publicysta, Opole 1994 ( mps).

[22] W. Przyborowski, Ostatnie chwile powstania styczniowego, t.1, Poznań 1887, s.220

[23] Tamże, t.2, s.225

[24] Przyborowski mylił się pisząc, że płaszczenica była rosyjskim ornatem mszalnym. Takim mianem określa się w kościele prawosławnym rosyjskim i cerkwiach ukraińskich, a także kościele grecko – katolickim, ozdobny całun z wizerunkiem martwego Chrystusa złożonego do grobu. Płaszczenicy używa się po dziś dzień we wschodniej liturgii paschalnej w okresie świąt Wielkanocy.

[25] W. Przyborowski, Ostatnie chwile…, t.2, s.277-279

[26] Tamże, s.275

[27] W opinii Erazma Kuźmy mit o obcości i barbarzyństwie Rosji miał charakter obronny, i narodowy, bo przeciwstawiający się świadomości rosyjskiego tryumfu w 1863 roku. Por. E. Kuźma, Mit Orientu…, s.179

[28] W. Przyborowski, Historia dwu lat, t.5, s.288

[29] To kolejna cecha mitu historycznego, zob. Topolski, Jak się pisze…, s.220-221

[30]  W. Przyborowski, Historia dwu lat, t.5, s.297

[31] Jak zauważył znawca problematyki rosyjskiej Richard Pipes, szlachta polska była tak oporna wobec caratu w wieku XIX, ponieważ była mentalnie i kulturowo znacznie lepiej sytuowana od szlachty rosyjskiej. Polskie wyobrażenia o barbarzyńskości Rosjan po powstaniu styczniowym mogą także dowodzić, że rosyjska polityka represji w „kraju przywiślańskim” była wysoce nieskuteczna i okazała się czynnikiem utrwalającym negatywne stereotypy Rosjan w Polsce. Zob. R. Pipes, Introduction: The nationality problem, [w:] Z. Kats, F. Rogers, F. Harned, Handbook of Major Soviet Nationalities, New York – London 1975, s.2nn

[32] Rafał Stobecki stwierdził, charakteryzując stan polskiej megalomanii narodowej, do której trafnie dopasowują się zarysowane wyżej koncepcje Przyborowskiego, że „ mit zła w polskiej historiografii w dużym skrócie wygląda tak, że wszystko, co dobre w polskiej historii wiąże się z katolicyzmem, narodem, cywilizacją zachodnią, a złe kojarzone jest z obcością, wartościami lewicowymi i wschodem”, zob. R. Stobecki, Historyk i rola we współczesnym świecie, [w:] Gra i konieczność. Zbiór rozpraw z filozofii historii i historii historiografii, red. G. Dominiczak, W. Wrzosek, J. Ostoja – Zagórski, Bydgoszcz 2005, s.56

[33]  Przyborowski, Historia Dwu Lat, t.5, s.270

[34] Por. M. Zybura, Krzyżackiego gada nie głaszcze nikt…O narodzinach negatywnego obrazu Niemca w romantyzmie polskim, [w:] Opowiedziany naród…, Wrocław 2006, s.145-155

[35] Por. J. Kolbuszowski, Literatura wobec historii. Z zagadnienia oddziaływania literatury pięknej na ideologie, Wrocław 1997, s.14-87.

[36] Zob. D. Wawrzykowska – Wierciochowa, A. Podsiad, „Boże coś Polskę”. Monografia historyczno-literacka i muzyczna, Warszawa 1999.

[37] Cyt. za; B. Limanowski, Historia powstania narodu polskiego, Lwów 1888, s.41

[38] J. Detko, Wacław Koszczyc ( Sahi-bej) 1831-1904, [w:] Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku. Literatura polska w okresie realizmu i naturalizmu, t.2, Warszawa 1966; tenże, Wacław Koszczyc, PSB XIV s.37-373.

[39] W. Koszczyc, Zygmunt Sierakowski – naczelny wódz Żmudzi w roku 1863, [ b.d.m]

[40] Tamże, s.20

[41] Duchiński tak pisał: „ Moskale są bliżsi najodleglejszym mieszkańcom Azji Środkowej aż do murów chińskich, aniżeli do swoich najbliższych sąsiadów zachodnich, to jest do Nowogrodu i Małorusinów”, zob. F. Duchiński, Zasady dziejów…, t.1, s.37

[42] W. Koszczyc, Zygmunt Sierakowski…, s.53

[43] K. Junosza, Bezimienny spadkobierca polityczny Aleksandra Wielopolskiego, Tarnopol 1894, s.7

[44] E. Kuźma, Mit Orientu…, s.172

[45] K. Junosza, dz. cyt., s.18

[46] D. Beauvois, Trójkąt ukraiński…, s.11-13

[47] K. Junosza, Bezimienny…, s.37

[48] Tamże, s.41

[49] Stronnictwo Krakowskie o Powstaniu Styczniowym, red. T. Romanowicz, Lwów 1895, s.180

[50] Anonim, Fikcje ugodowe. Odpowiedź na rozmowę polityczną Piotra Warty w chwili obecnej głos z Warszawy, Kraków 1898, s.34

[51] Anonim, Fikcje ugodowe, s.34

[52] Rawita-Gawroński podejmował badawczy trud opisania historii polsko-ukraińskiego konfliktu w możliwie najszerszy sposób. Zob. E. Koko, Franciszek Rawita-Gawroński a wczesnośredniowieczna Ruś i jej relacje z Polską. Problemy wybrane, [w:] Problemy narodowościowe Europy Środkowo-Wschodniej w XIX i XX wieku. Księga pamiątkowa dla profesora Przemysława Hausera, red. A. Czubiński, P. Okulewicz, T. Schramm, Poznań 2002, s. 85-90; tenże, Franciszek Rawita-Gawroński, Gdańsk 2006; zob. też, O. Szeleżyk-Komeda, Beletrystyka Franciszka Rawity Gawrońskiego na tle polskiej powieści historycznej o tematyce ukraińskiej, Kraków 2007.

[53] F. Rawita – Gawroński, Rok 1863 na Rusi, t.2, Lwów 1903, s.2

[54] M. Dubiecki, Romuald Traugutt i jego dyktatura podczas powstania styczniowego 1863-1864, Kraków 1907, s.10

[55] F. Rawita – Gawroński, Walka o wolność w roku 1863, Lwów 1913, s. 34

[56] J. Grabiec – Dąbrowski, Powstanie styczniowe, Warszawa 1917, s.3

[57] Tamże, s.260

[58] J. Topolski, Jak się pisze…, s.221

[59] Na swoisty paradoks zakrawa spostrzeżenie, że w czasie, kiedy Grabiec – Dąbrowski wyłączał Rosję z kręgu europejskiej kultury, rosyjska historiografia podkreślała odnośnie wieku XIX, że stanowił on okres absolutnej dominacji kultury zachodnioeuropejskiej w Rosji. W opinii rosyjskiego historyka Aleksieja Millera, „the last three centuries of Russian history were the history of gradual, although even selective westernization”. Zob. A. Miller, Russia, Eastern Europe, Central Europe in the framework of European History, [w:] Annäherungen eine europäische Geschichtsschreibung, red. A. Stoarzh, Wien 2002, s.42

[60] M. Filipowicz, Wobec Rosji…, s.65

[61] Pojęcia „cywilizacja” oraz „kultura” funkcjonowały w XIX wieku jako terminy bliskoznaczne. Zob. H. M. Serejski, Początki i dzieje słów „kultura” i „cywilizacja” w Polsce, [w:] Przeszłość i teraźniejszość. Szkice i studia historiograficzne, Wrocław 1965, s.237-249; Ciekawy szkic poświęcony zagadnieniu „cywilizacji” w realiach postyczniowych w Królestwie Polskim zob. G. Markowicz, Pojęcie cywilizacji na łamach „Przeglądu Tygodniowego” 1866-1880, [ w:] W kręgu historii historiografii i polityki, Łódź 1997, s. 144-163. Zob. też, J. Jedlicki, Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują?, Warszawa 1988 ( szczególnie część II)

[62] E. Kuźma, Mit Orientu…, s.179

[63] Tamże, s.173-176

[64] Por. S. Kieniewicz, Wpływ zaboru rosyjskiego na świadomość społeczeństwa polskiego, – Dzieje Najnowsze 4:1977 s.105-115; A. Juzwenko, Rosja w polskiej myśli politycznej lat 1864-1918, [w:] Polska myśl polityczna, cz. 1, Polska i jej sąsiedzi, Wrocław 1975.

[65] R. Wapiński, O wpływie dziedzictwa dawnej Rzeczypospolitej na postrzeganie wschodu, [w:] Oblicza wschodu w kulturze polskiej. Materiały z sesji naukowej, red. G. Kotlarski, M. Figura, Poznań 1999, s.16

[66] A. Wierzbicki, Wschód – Zachód w koncepcjach dziejów Polski. Z dziejów myśli historycznej w dobie porozbiorowej, Warszawa 1984, s.15-16

[67] „Wojna polska to wojna dwu światów chrześcijańskich – to początek przyszłej wojny prawosławia z rzymskim katolicyzmem, innymi słowy – wojny geniuszu rosyjskiego z cywilizacją europejską”. Zob. F. Dostojewski, Z notatników, tłum. Z. Podgórzec, Warszawa 1971, s.35. Powyższy cytat z Dostojewskiego jest bardzo znany, Por. A. Wierzbicki, Rosja, katolicyzm i sprawa polska…, s.104; H. Głębocki, Fatalna sprawa…, s.420-421; o poglądach Dostojewskiego na sprawę polską w drugiej połowie XIX wieku, zob. też, J. Orłowski, Reakcje Dostojewskiego na sprawy polskie, – Przegląd Humanistyczny 5/6:1982, s.85-91; Z. Żakiewicz, Z problematyki polskiej w twórczości F. Dostojewskiego, – Zeszyty Naukowe WSP w Opolu, Filologia Rosyjska 1:1962, s.61-85; zob. też. J. Orłowski, Z dziejów antypolskich obsesji w literaturze rosyjskiej, Warszawa 1982.

[68] I. Massaka, Euroazjatyzm. Z dziejów rosyjskiego misjonizmu, Wrocław 2001, s.82

[69] A. Walicki, Russian Social Thought…, – Russian Review 36:1977, z.1, s.25-30

[70] Rosyjski historyk Lew Gumiłow zaprezentował ów mit jako reakcję na rozpad ZSRR. Rosja w myśl tego założenia powinna zwrócić się na wschód i tam szukać odrodzenia swej potęgi imperialnej. Zob. L. Gumiłow, Od Rusi do Rosji, tłum. E. Rojewska – Olejaruk, Warszawa 2004. Zob. też. R. Stobiecki, Paradoksalna reinkarnacja eurazjatyckiej koncepcji dziejów Rosji: historiozoficzne koncepcje Władymira Wolfowicza Zyrinowskiego, [w:] Feliks Koneczny dzisiaj, red. J. Skoczyński, Kraków 2000, s.211-224; R. Paradowski, Eurazjatyckie Imperium Rosji. Studium idei, Toruń 2001, s.197-213; o ideologii eurazjatyzmu zob. też, S. Jedynak, Naród – społeczeństwo – państwo. Studia z filozofii społecznej XIX i XX wieku, Warszawa 2002, s. 103-114. Ta zaskakująca, jak przekonują powyższe głosy, koncepcja jest tym ciekawsza, kiedy zdamy sobie sprawę, że Polacy wiedzieli już coś niecoś o azjatyckości Rosji już w wieku XIX.

[71] Cyt. za: D. Piontek, Stereotypy: geneza, cechy, funkcje, [w:] W kręgu mitów i stereotypów, red. K. Borowczyk, P. Pawełczyk, Toruń 1993, s.21; zob. J.L. Child, L. Dob, Factors determining national stereotypes, – The Journal of Social Psychology 17:1943, s.203

Opublikowano carat, historiografia, polityka, Putin, Rosja | Otagowano , , , | Skomentuj

Andrzej Brzeziecki, Małgorzata Nocuń, ARMENIA – Karawany śmierci, wyd.Czarne, Wołowiec, 2016

773883-armenia-karawany-smierci

Czytelniku,

Początkiem kwietnia 2016 roku, kiedy po raz kolejny wybuchła na cztery dni wojna armeńsko-azerska o Górny Karabach, kończyłem właśnie książkę dwojga autorów, Andrzeja Brzezickiego i Małgorzaty Nocuń „Armenia – karawany śmierci”. Książka ta stanowiła dla nie zaproszenie dla lepszego zrozumienia Armenii.

To kraj żyjący w napięciu między mitem i codziennością. Mit dawnej Armenii (którą ormiańscy historycy chętnie utożsamiają z państwem Urartu) obrazuje widoczna z Erywania, stolicy tego małego, dumnego kraju, góra Ararat. Dawny wulkan wznoszący się na ponad 5800 metrów jest dla Ormian faktycznym obrazem dawnej potęgi. Ironia polega także na tym, że Ararat jest położony dziś w Turcji, choć zaledwie o rzut beretem od granicy. Granica ta pozostawała przez większą część XX wieku zamknięta.

W książce obecny jest niesłychanie bolesny kontekst ludobójstwa. Zorganizowane przez ottomański rząd (odpowiedzialny Mehmet Thalatt) ludobójstwo na Ormianach w czasie I wojny światowej jest dziś wyznacznikiem polityki, kultury i rozumienia historii tego małego kraju. Opowiada o miejscach oraz o ludziach, świadkach masakry pierwszy rozdział książki, który jest niesłuchanie w wymowie brutalny, choć brutalizm dozuje z wiwisekcją lekarza. Ormianie, tak jak Izraelczycy noszą w sobie piętno zagłady. Gdyby nie ono, być może jako naród i jako państwo, Armenia dziś byłaby w innym miejscu.

Drugi rozdział opowiada o ludziach ormiańskiej polityki. Serż Sargsjan i Robert Koczarjan to ewidentne postacie, które wzniosły się na wyżyny armeńskiej polityki po upadku ZSRR. Oczywiście w czasach radzieckich wszystko było łatwiejsze. Ale polityka to także brud: wszechobecna korupcja stała się drugą twarzą, drugą stroną polityki w tym kraju. Czasami za uczciwość płaci się najwyższą cenę. Porażające są natomiast opowieści o matkach, które chcą opłakać swoich synów zamordowanych za odmowę korupcji w armii.

Górny Karabach, czyli Czarny Ogród stanowi niezwykle mocne odniesienie w tej książce. Rozdział o tej wojnie czytałem w kwietniu, kiedy znów wybuchły walki (to już tak zwana wojna czterodniowa 2016). Sukces Ormian w tej wojnie był świadectwem męstwa ich żołnierzy. Nota bene weterani, często ze złamanym życiem, są pozostawieni sami sobie. Książka pomaga zrozumieć mechanizmy napędzające tę wojnę, jedną z najdłuższych jakie zna współczesny nam świat. Jest to wojna nieprzejednana – w której nie ma prostych kategoryzacji i rozwiązań. Wszyscy są winni. Zapoczątkowana jeszcze w okresie schyłkowym ZSRR, w czasie pierestrojki i glasnostki Gorbaczowa, pożera ofiary po dziś dzień.

Erywań – to rozdział samoistny. Po raz pierwszy, nie będąc nigdy w Armenii, mogłem poczuć zapach ulicy. Wyobraźnia jest jednak nieokiełznana, kiedy książka jest tak plastyczna. Urok literacki tej części reportażu jest opowieścią nie tylko o mieście, ale i o ludziach. Najbardziej żal baranów, które pogodzone z losem, stłoczone, nieme, czekają na rzeź. Nie potrafiłbym zabić zwierzęcia. To jest mocny moment książki.

Książka Andrzeja Brzezickiego i Małgorzaty Nocuń jest znakomitą opowieścią o Armenii dla ludzi, którzy już odwiedzili ten kraj i tych, którzy jeszcze tam nie byli.

Opublikowano Armenia, recenzja, reportaż, Rosja, Związek Radziecki | Otagowano , , , | Skomentuj

Katarzyna Surmak-Domańska, KU KLUX KLAN. Tu mieszka miłość, wyd. Czarne, Wołowiec 2015

kukluxklan

Czytelniku tego bloga,

Południe USA w sensie historycznym obejmuje 11 stanów południowo-wschodnich i środkowych stanów USA, które w roku 1861 rozpoczęły przegraną wojnę o odłączenie się od Unii, zwaną wojną secesyjną. Jednak klęska z 1865 roku nie oznaczała bynajmniej rezygnacji z poczucia odrębności wobec reszty Stanów Zjednoczonych. Książka Katarzyna Surmiak-Domańskiej, reporterki związanej z Gazetą Wyborczą, jaka w roku 2015 ukazała się nakładem wydawnictwa Czarne, przywołuje problematykę rasistowskiego i antysemickiego Ku Klux Klanu, który dziś w epoce w historii Ameryki, w której Afroamerykanin został prezydentem, zdaje się przezywać coś na kształt renesansu. Książka opisuje zjawisko w sposób barwny i dużym literackim kunsztem, nie daje jednak odpowiedzi na pytanie fundamentalne: dlaczego dziś Ku Klux Klan odradza się w dawnych konfederackich stanach Południa?

Przeczytałem tę książkę z żywym zainteresowaniem, częściowo dlatego, że zawsze fascynowała mnie wojna secesyjna w USA, a częściowo dlatego, że poznani przeze mnie Amerykanie w Nowym Jorku na konferencji w roku 2014, niespecjalnie mieli ochotę na to, żeby ze mną porozmawiać o tym, czym dziś dla białych ludzi z Południa jest „Południe”, dawne konfederackie Południe produkujące bawełnę, charakteryzując się segregacją rasową na ulicy, w szkole i w restauracji. Moja ciekawość została zaspokojona książką Surmiak-Domańskiej w dużym stopniu. Książka ta jest reportażem, ale jednej rzeczy nie dowiedziałem się: dlaczego polska dziennikarka pojechała do Bible Belt i tam wypytywała różnych ludzi o ich życie.

Książkę Surmiak-Domańskiej muszę jednak ocenić bardzo pozytywnie. Ma niezaprzeczalne cechy poznawcze i polemiczne. Znakomite są rozdziały ukazujące przeszłość Ku Klux Klanu, a właściwie czterech jego odsłon dziejowych i zarazem zbrodni popełnianych przez jego członków. Reportażystka zauważyła też, za co jej dzięki składam, że dziś Amerykanie w epoce Obamy, czy legalnie zawieranych małżeństw jednopłciowych instynktownie wzdrygają się na sam dźwięk nazwy Klanu, a zapominają o tradycji linczu, która na przełomie XIX i XX wieku oraz jeszcze w latach trzydziestych wieku XX zebrała makabryczne żniwo. Linczów nie dokonywali ludzie Klanu, ale zwyczajni Amerykanie. Jedno z najsłynniejszych zdjęć wykonanych w miasteczku Marion w stanie Indiana (to nie Południe!) przedstawia powieszonych czarnoskórych nastolatków Thomasa Shippa oraz Abrama Smitha w sierpniu 1930 roku w towarzystwie kilkudziesięciu roześmianych i zadowolonych z egzekucji białych, w tym nastolatków, kobiet w ciąży, przeważnie młodych białych mężczyzn. Na czym polega hipokryzja Ameryki? Na tym, że lincze na kolorowych odbywały się z szerokim poparciem społecznym, nie tylko ekstremistów z dawnych stanów Konfederacji.

Książka polskiej dziennikarki ukazała się w roku 2015 w czasie, kiedy Ameryka przeżywała jedną z najbardziej palących dyskusji po tym jak 17 czerwca 2015 roku w baptystycznym kościele  afroamerykańskim w Charleston w Karolinie Południowej młody, biały prawicowy ekstremista zastrzelił 9 osób. Sprawa ta stałą się początkiem debaty nad wojskową flagą konfederatów (niebieski krzyż św. Andrzeja z 11 białymi gwiazdami na czerwonym polu), która swobodnie do tego czasu wisiała obok Kapitolu w Charleston. Przez Amerykę przetoczyła się wówczas niezwykła debata nad symboliką wojny, najstraszniejszej w historii USA, zakończoną 160 lat temu, która okazała się dalej bardzo bolesna. Wydawało się, że rana po wojnie secesyjnej dawno się zabliźniła, a dzięki prezydenturze Obamy, jakże ważnej z perspektywy społecznej w USA, praktycznie przestała mieć znaczenie. Flagę Konfederacji zdjęto. Pozostałą jednak na cmentarzach żołnierzy Południa.

Książka skupia się na kilku bohaterach, twórcach klanu z miasteczka Harrison z Arkansas, gdzie mieszkają sami biali…dziennikarka przybliża ich życie, poglądy, często śmieszno-straszne, niekiedy smutne, zamknięte, i archaiczne. Między tymi rozdziałami, które mają charakter reportażu, przemykają rozdziały z odniesieniem historycznym. Dla mnie najciekawsze. Nie wiedziałem, że Ku Klux Klan nie jest organizacją hierarchiczną. Nie dziwi mnie to, choć nienawiść rycerzy klanu do katolików nieco osłabła w ostatnich czasach, nie na tyle jednak, żeby wyrzec się perspektywy horyzontalnej, poziomej, bliższej protestanckim teologom. Żywiołem klanu nie jest dziś nienawiść rasowa, choć rasizm jest głęboko ukryty. Klan przeszedł ewolucję pozytywną – DZIŚ mówi się o miłości do własnej rasy, miłości do czystości, itd. Stąd ironiczny tytuł, jaki nosi książka.

Ciekawym spostrzeżeniem jest to, że ilekroć Ku Klux Klan się w Ameryce odradzał, tylekroć znajdował wyznawców wśród sfrustrowanych, byłych żołnierzy. Tak było po wojnie secesyjnej, po I wojnie światowej, po II wojnie światowej, po Wietnamie i dziś po wojnach w Iraku i Afganistanie. Dziś Klan ma też wyraz antyislamski i antyżydowski. Jednak Katarzyna Surmiak-Domańska nie pokusiła się o głębszą analizę tego zjawiska. W moim przekonaniu coraz bardziej widoczny, tryumfalny pochód skrajnie prawicowych partii, który ma różne oblicza – W USA to jest Trump, we Francji „cywilizowana” pani Le Pen, w Niemczech AfD, w Austrii OFP, na Węgrzech Orban - ma swoje korzenie w rozwarstwieniu społecznym, jakie bardzo boleśnie uderzyło klasę średnią po kryzysie finansowym roku 2008. Ten kryzys w przeciwieństwie do tego z 1929 nie wyhodował biedy, z której wyrósł faszyzm, ale zaowocował ruchami kontestującymi i odrzucającymi porządek liberalnej demokracji. W moim przekonaniu Bible Belt wpisuje się w szerszy kontekst.

Książka ma dużą wartość  poznawczą. Pod względem literackim istnieją lepiej napisane i zakomponowane reportaże. Książka jest rzetelna, nie przegadana, ale dla osób nie interesujących się Ameryką, może być trudna w odbiorze. Jednak ja nieustannie nie mogę odpędzić pytania: czy gdyby redaktorka Surmiak-Domańska wytłumaczyła swoim rozmówcom z Ku Klux Klanu jaką gazetą jest „Wyborcza”, czy w ogóle by dopuścili ją do siebie?

Opublikowano antysemityzm, Biblia, faszyzm, rasizm, reportaż, USA, wojna secesyjna | Otagowano , , , , , , | Skomentuj

Andrew Roberts, Napoleon Wielki, tłum. M. i T. Fiedorek, J. Włodarczyk, wyd. Magnum, Warszawa 2015

Ebooki literatura faktu eBook Napoleon Wielki

Czytelniku cierpliwy tego bloga,

Ochotę na tę książkę nabrałem latem zeszłego roku. Wielkie tomisko autorstwa kolejnego brytyjskiego historyka, Andrew Robertsa, przyciągało moją uwagę leniwie leżąc w wystawie księgarni. Kupując książki, które chcę przeczytać, nigdy nie kieruję się jakąś jedną miarą. Książka historyczna musi wciągać, mieć „to coś”, co sprawi, że sięgnę po nią. Tak właśnie było w przypadku biografii Napoleona pióra angielskiego historyka i dziennikarza.

Muszę przyznać, że dla mnie jako historyka specjalizującego się w wieku XIX książka ta stanowiła lekturę obowiązkową. W Polsce brakowało dużej, wieloaspektowej i wreszcie wyzwolonej z „polskiego” myślenia o Bonapartym biografii. Książka Robertsa zapełnia te lukę. Mówię otwarcie: jeśli liczycie tylko na politykę, zawiedziecie się. Ta książka jest o życiu, o epoce, o wojnach (świetnie opisanych), seksie, tyranii i upadku. Jest też przewrotna opowieścią o mechanizmach władzy, które zawsze prowadzą człowieka ku samotności i pustce.

Z uwagi na ogrom tej książki muszę od razu zaznaczyć, że jest to niezwykle mocno oparta na źródłach biografia najbardziej niezwykłego Korsykanina w historii. Dla niewtajemniczonych od raz zaskakuje fakt, że Napoleon w domu mówił po włosku, a językiem francuskim posługiwał się biegle (robiąc straszliwe błędy ortograficzne), ale zawsze jako językiem drugim. Roberts prowadzi czytelnika po życiu Napoleona od najwcześniejszych lat dzieciństwa i młodości. Książka jest bardzo klarownie i klasycznie zbudowana, z trzech części, klasycznie prowadzących czytelnika przez wzlot, szczyt kariery i wielki finał. Ta matryca kariery Napoleona została nałożona w naprzemiennie następujących rozdziałach na chronologiczną matrycę jego życia. Rozdziały zostały tak zakomponowane, by oddać przełomowy charakter wydarzeń w życiu cesarza. I tak, rozdziały takie jak „Egipt”, „Brumaire”, „Austerlitz” nie pozostawiają wątpliwości co do chronologicznej, klasycznej matrycy konstrukcyjnej książki. Muszę powiedzieć, że zdecydowanie pomaga to w odbiorze dzieła. Pomaga czytelnikowi wrócić do przerwanej lektury, co wobec gigantycznej objętości dzieła nie nastręcza problemów.

Z lektury wyłania się intrygujący obraz Napoleona jako człowieka. Jego prywatność, życie seksualne (bardzo bogate i urozmaicone) oraz jego stosunek do najróżniejszych aspektów życia, polityki, literatury i muzyki wyłania się z drobiazgowo zanalizowanych listów cesarza. Napoleon jako jeden z niewielu ludzi jego pozycji pozostawił gigantyczny zbiór 33 tysięcy (sic!), wydanych i skatalogowanych listów pisanych ręką cesarza, które Fundacja Napoleońska wydała od 2004 roku. Listy te stały się podstawą źródłową tej książki, co stawia biografię Andrew Robertsa wśród najwybitniejszych pozycji historiograficznych dotyczących Bonapartego, jakie kiedykolwiek napisano. I tak feministki nie mogą lubić Napoleona pod żadnym względem. Jego stosunek do kobiet był przedmiotowy i bezwzględny. Uważał, że jedyne co kobieta ma to ciało i to jest jedyny jej atut. Uważał, że kobieta nie powinna być zbyt inteligentna, ponieważ nie to jest jej powołaniem. Poglądy zatem na kwestię kobiecą miał Napoleon w normie swoich czasów. Zarazem, Napoleon nie był bigotem. Przyjaźnił się w sposób bardzo lojalny z Jeanem Jacquesem Cambacérèsem, faktycznym twórcą cywilnego kodeksu napoleońskiego, którego jawny homoseksualny styl życia nie był żadną tajemnicą. Napoleon był raczej tolerancyjny wobec różnych przejawów ludzkiej seksualności, choć sam, w sposób konsekwentny był zdobywcą kobiet.

Książka ta siłą rzeczy oddaje wspaniale nakreśloną panoramę napoleońskich wojen. Z intuicją znawcy angielski historyk bez ogródek wskazuje na uwarunkowania naturalnego geniuszu strategicznego Napoleona. Był doskonałym matematykiem i obserwatorem. W przerwie bitwy pod Lodi z armią austriacką w północnych Włoszech Napoleon bawił się w wyciąganie pierwiastków sześciennych. Potrafił matematycznie zanalizować teren, na którym walczył. Dostrzegał naturalne uwarunkowania, pagórki, rzeki, płoty, naturalne pozycje. Ale całe nowatorstwo militarnego geniuszu Napoleona było też skorelowane z czasem, w jakim żył. W epoce tej nie istniały asfaltowe drogi. Polne drogi były wąskie i siłą rzeczy poruszająca się armia musiała wybierać kilka tras na raz, żeby zdążyć na czas. Napoleon podzielił armię na korpusy, a te na dywizje i brygady, te zaś na bataliony (pułki). Armia zyskała większą mobilność. Bonaparte był też wyznawcą zasady, że należy wejść między wrogie armie i rozbijać jedną po drugiej, zanim wróg zdoła się połączyć. Bonaparte wygrywał tak długo, dopóki jego wrogowie nie odrobili lekcji i nie zaczęli walczyć tak jak on. Wówczas przegrał, a nastąpiło to w 1815 roku, kiedy miał przeciw sobie całą Europę.

Książka pozwala się uwolnić polskiemu czytelnikowi od polsko-centryczności w spojrzeniu na Napoleona. O Polsce jest zaskakująco mało i chyba trzeba się przyzwyczaić, że dla Napoleona sprawa polska była sprawą z pogranicza Imperium, sprawą nie drugo, ale trzeciorzędną. O romansie z hrabiną Walewską znajdziemy kilka akapitów, ale bez ogródek Walewska wychowała ich wspólnego syna na Francuza. Syn Napoleona został ministrem spraw zagranicznych Francji w okresie II Cesarstwa za Napoleona III. Za wyjątkiem inwazji na Rosję, o Polsce jest znikomo. Napoleon potrafił przyjaźnić się z Polakami:. pierwszym był jego adiutant w Egipcie, potem generał Kossaowski, i sam  książę Józef Poniatowski.

Czy Napoleon był genialny, ale niebezpieczny? Rozkładem i śmiercią setek tysięcy swoich żołnierzy Grand Armee w Rosji się nie przejął. Miał zaskakująco dużo szczęścia w swojej karierze. Gdy upadli Jakobini, od śmierci uratowała go Józefina. Wyszedł cało z dwu zamachów, jakie zorganizowali na niego rojaliści. Bez cienia wahania skazał na śmierć księcia d`Enghein w roku 1804, mimo że człowiek ten mu nie zagrażał. Andrew Roberts wskazuje, że Napoleon Bonaparte jest ostatnim z oświeceniowych tyranów, który zdołał przesunąć akcenty. Bez niego nie nadeszłaby w Europie era konstytucyjnych państw, oraz dał Europie wyrastający z tradycji oświeceniowej kodeks cywilny. Jest jednym z ludzi, którzy zmienili Europę, i wywarli na późniejszych epokach piętno. Książkę Andrew Robertsa, wydaną przez wydawnictwo Magnum, polecam wszystkim miłośnikom historii, nie tylko bonapartystom. To lektura totalna, konieczna dla zrozumienia epoki. Wydaje się nieodzowna na studiach historycznych.

Mistrzowska książka.  

 

Opublikowano Bez kategorii, Bonaparte, Francja, historiografia, literatura historyczna, Napoleon, wojna | Otagowano , , , , , , , | Skomentuj

Timothy Snyder, CZARNA ZIEMIA. Holokaust jako ostrzeżenie, tłum. Bartłomiej Pietrzyk, ZNAK, Kraków 2015

 

673998-czarna-ziemia-holokaust-jako-ostrzezenie

Czytelniku,

Wobec ostatnich wydarzeń, zamachów terrorystycznych i coraz większego strachu, książka Timothy`ego Snydera jawi się dla polskiego czytelnika jako ostrzeżenie podwójne. Z jednej strony ukazuje ona mechanizm Zagłady, a z drugiej stanowi ostrzeżenie przed samo spełniającą się przepowiednią: Obcość napędza alienację, ta pogłębia strach, a ten rodzi nienawiść, która prowadzi do monstrualnych zbrodni. Timothy Snyder jest znanym profesorem Uniwersytetu w Yale i wybitnym znawcą nowożytnego nacjonalizmu, jednym z najbardziej znanych, utytułowanych i naprawdę wybitnych znawców zagadnień historii XX wieku.

Mam jednak z książką Synder pewien kłopot. Ma on dwojaki charakter. Czytelnik szukający w „Czarnej ziemi” historii Holokaustu z wnikliwością wiwisekcji zawiedzie się: nie jest to książka monograficzna, a gatunek wypowiedzi historycznej, który amerykańskim i szerzej anglosaskim historykom wychodzi najlepiej. To błyskotliwie napisany esej historyczny, czyli gatunek którego polscy historycy z małymi wyjątkami nie potrafią uprawiać, albo traktują go w najlepszym wydaniu jako niepoważny sposób uprawiania historii. Ja oczywiście stoję na stanowisku, że to gatunek zupełnie podstawowy, to fundamentalna wypowiedź każdego historyka, który pragnie osiągnąć mistrzostwo formy.

Książkę zaczyna opis „świata Hitlera”. Jest to zabieg zupełnie przemyślany, ponieważ aby zrozumieć logikę, jaka stała za Holokaustem, trzeba zrekonstruować – lub próbować tego dokonać – tok myśli nazistowskiej, jaka stała za tą zbrodnią. Snyder czyni to w sposób przystępny dla czytelnika niezorientowanego, ale dość powtarzalny i irytujący dla prawionych w temacie. Podkreślam, że mamy do czynienia z amerykańskim sposobem uprawiania historii – a ów sposób to przede wszystkim debata, ciągle aktualizowana i przetwarzana o nowe odczytania. Spotkany w Berlinie latem zeszłego roku amerykański nauczyciel, student Snydera, powiedział, że amerykański sposób uprawiania historii różni od polskiego szczególnie to, że historia jest przede wszystkim „debatable narration”, co można rozumieć jako narrację nastawioną na wymianę poglądów, narrację otwartą.

Bardzo dużo miejsca Snyder poświęca Polsce. Dziwić to nie może, ponieważ Polska przed rokiem 1939 była trzecim krajem na świecie pod względem liczby zamieszkujących go Żydów, zaraz po USA i Związku Radzieckim, a Warszawa była największym na świecie miastem z żydowską populacją. O świecie Żydów polskich, migotliwym i nieistniejącym dziś, przypomina Polakom i nie tylko im znakomite POLIN, Muzeum Historii Żydów Polskich. Snydera nie interesuje ów świat, ale jego relacyjność do świata rozpiętego w perspektywie geograficznej Berlin-Warszawa-Moskwa, między tymi trzema stolicami rozegra się gros doświadczenia określanego mianem Zagłady.

Czytając książkę Snydera po raz pierwszy zdałem sobie sprawę z mechanizmu, który pośrednio doprowadził do zabicia Żydów przez Niemców wraz z licznym i dobrowolnym współudziałem narodów wschodniej Europy, szczególnie krajów ZSRR. Jaki to mechanizm? Podwójnego zniszczenia Europy Wschodniej przez ZSRR i Niemcy. Otóż po pakcie Ribbentrop-Mołotow, Związek Radziecki okupował i zniszczył państwowość krajów Bałtyckich – Litwa, Łotwa, Estonia, zmienił strukturę społeczną wschodniej Polski włączonej do białoruskiej i ukraińskiej Republiki Radzieckiej, oraz część Rumunii znanej dziś jako Mołdawia. Setki tysięcy Polaków zostały zesłane na Syberię. Snyder bardzo przekonująco opisał proces podwójnego zniszczenia państwowości tych krajów. Sowiety mordowały i niszczyły intelektualną elitę łotewską, czy polską, a po czerwcu 1941 roku przyszli na te tereny Niemcy i zniszczyli je ponownie. Przy czym dla Bałtów wejście NIEMCÓW oznaczało wyzwolenie z koszmarnego sowieckiego jarzma. Brak jakiejkolwiek państwowości i brak prawa, które chroniłoby Żydów miał według Snydera decydujące znaczenie dla rozpętanej przez Niemców bestialskiej i fanatycznej orgii mordu. Historyk świetnie to kontrastuje pokazując przykład Danii, gdzie Niemcy pozostawili całe państwo nie niszcząc go. Za niemieckiej okupacji działał duński rząd, panował król, i Duńczycy zdołali ocalić prawie wszystkich swoich Żydów. We Francji zginęli wydani przez reżym Vichy Żydzi mający status bezpaństwowców, ale obywatele francuscy będący Żydami mieli szansę na przeżycie. Bułgaria, mimo że była sojusznikiem Niemiec, nie wydała swoich Żydów i odmówiła jakiejkolwiek pomocy Niemcom w tej sprawie. Ksiądz Tiso, prezydent Słowacji, wielbiony przez populistyczną prawicę w tym kraju, sam zaoferował Niemcom deportację Żydów i jeszcze Niemcom za to dopłacił.

Związek miedzy suwerennością i przetrwaniem najdobitniej ukazał dramat Żydów węgierskich. Ta społeczność licząca prawie 700 tysięcy osób nie miała lekko w reżymie Horthy`ego, ale miała szansę na życie. Gdy weszli na Węgry Niemcy w marcu 1944, suwerenność Węgrów się skończyła i zaczęły się wywózki do Auschwitz-Birkenau, a tragedia węgierskich Żydów nabrała apokaliptycznego wymiaru, co tak boleśnie pokazuje znakomity film „Syn Szawła” nagrodzony w Cannes 2015 i Oscarem w roku 2016. Gdy Horthy powiedział Niemcom w lipcu 1944 roku NIE, wywózki się skończyły. Gdzieś wybrzmiewa zatem również tragedia polskich Żydów. Polskie państwo nie istniało, Niemcy zniszczyli je całkowicie zostawiając tylko smutną granatową policję, Czerwony Krzyż oraz Radę Główną Opiekuńczą. Snyder pomija relacje polsko-żydowskie po okupacją i nie nadaje im takiego wymiaru, jakiego mają na przykład świetnie opisane relacje Żydów, obywateli ZSRR wydawanych i mordowanych przez innych obywateli ZSRR.  Snyder również kapitalnie wydobył zmowę milczenia, jaką po wojnie w Związku Radzieckim objęto kwestię masowego współudziału Białorusinów, Ukraińców, etnicznych Rosjan w mordowaniu Żydów. W tym przypadku, zdaniem Snydera, zadziałał mechanizm korzyści. Jak przyłączymy się do zabijania, nikt nie będzie mógł nam zarzucić tego, że byliśmy oddanymi sprawie stalinowcami.

Żałuję, że Snyder doskonale znając źródła nie podjął polemiki z lansowaną i niemożliwą do udowodnienia tezą Jana Tomasza-Grossa, że Polacy w czasie II wojny światowej zabili lub przyczynili się do śmierci  więcej Żydów niż Niemców. Pod względem warsztatu, wykorzystania źródeł, eseistyka Jana Tomasz Grossa jawi się niewspółmiernie słabiej od narracji Snydera, który cały czas utrzymuje w książce równy poziom, poza zakończeniem, które stało się egzemplifikacją liberalnego wyznania wiary i obsesje profesora Snydera. W ostatnim rozdziale tej oryginalnej i arcyciekawej książki Timothy Snyder po prostu „odleciał”. Cytując Adorno i Horkheimera piszących o kryzysie mieszczańskiego świata, pisząc o kryzysie gospodarki rynnowej, Snyder zabawił się w wyszukiwanie, kto może być następnym obiektem Holokaustu. Snyder nie zauważył, że chrześcijanie zostali praktycznie wymordowani przez islamistów od 2003 roku w Iraku i Syrii, choć dostrzegł, że przyczyną katastrofy Bliskiego Wschodu jest idiotyczna polityka USA po 11 września 2001 roku. Dostrzegł, że Putin zburzył porządek po II wojnie światowej, ale zarazem dostrzegł, że spiskowa teoria o homoseksualnym lobby ma tyle samo wspólnego z prawdą, co mit Żyda na Wall Street. Nie zmienia to jednak faktu, że ostatni rozdział jest najsłabszą intelektualnie częścią tej ważnej, intrygującej i klarownie napisanej książki. Dlaczego? Bo to publicystyka z tygodnika wzięta. Niepotrzebna, choć wynikająca z konieczności zamknięcia książki metaforą odnoszącą się do przyszłości.

Słówko o metaforze tytułu – w oryginale „Black Earth”, można dosłownie traktować to jako odniesienie geograficzne do znakomitych ukraińskich i rosyjskich czarnoziemów, które mogą rodzić chleb, stały się masowym grobem milionów ludzi, których skazała na eksterminację polityka Niemców. Jest chyb jeszcze jedno wytłumaczenie „Black Death” to nawiązanie do czternastowiecznej dżumy. Podobieństwo językowe tych dwu wyrażeń przenosi książkę Snydera do rzędu metafor intuicyjnych, jak nazywam świadome i zamierzone użycie przez autora nawiązania do innego wydarzenia nadając mu nowe, uaktualnione znaczenie. Jeśli tak rozumować Czarna Ziemia, to metafora planety ogarniętej trądem, jadem nienawiści jednego do drugiego człowieka. Wówczas ludobójstwo uprzemysłowione stanie się przypadłością każdego pokolenia.

Książka Snydera polecam każdemu zgłębiającemu historię Holokaustu, studentom historii, którzy chcą się uczuć warsztatu, jak pisać historię, żeby nie nudzić nią oraz każdemu, kto zadaje sobie pytania o kondycję człowieczeństwa A. D. 2016. I to nie jest bynajmniej wesoła konstatacja.

Opublikowano antysemityzm, Czarna Ziemia, faszyzm, front wschodni, historiografia, Holokaust, II Wojna Światowa, Niemcy, recenzja, Szoah, totalitaryzm, zbrodnie II wojny światowej, Związek Radziecki | Otagowano , , , , , , , , , , | Skomentuj

Cezary Łazarewicz, Żeby nie było śladów. Sprawa Grzegorza Przemyka, wyd. Czarne, Wołowiec 2016, ss.313

Przemyk

Czytelniku,

Gdy milicja zatłukła maturzystę Grzegorza Przemyka w warszawskim komisariacie na ulicy Jezuickiej w Warszawie w maju 1983 miałem cztery lata. Z oczywistych powodów nie pamiętam atmosfery i nagonki, jaką władze PRL rozpętały zaraz po tym na matce chłopca, lekarzach oraz sanitariuszach pogotowia ratunkowego, których próbowano wrobić – niestety skutecznie – w pobicie. Gdy tylko zobaczyłem książkę Łazarewicza w księgarni, natychmiast ją kupiłem licząc na znakomitą lekturę. I się nie zawiodłem. Uważam, że książka ta jest jednym z najlepiej napisanych reportaży historycznych dotyczących mrocznych czasów dyktatury generała Jaruzelskiego w latach osiemdziesiątych dwudziestego wieku.

Sprawa śmiertelnego pobicia dziewiętnastoletniego Grzegorza Przymyka, warszawskiego maturzysty była, obok wcześniejszej śmierci Stanisława Pyjasa, czy nieco późniejszej śmierci księdza Popiełuszki jednym z najsłynniejszych mordów dokonanych przez przedstawicieli władzy ludowej na Polakach w schyłkowym okresie PRL. Książka Cezarego Łazarewicza, dziennikarza i reportażysty wydana nakładem wydawnictwa Czarne przed miesiącem podejmuje raz jeszcze tę głośną przed laty sprawę, ale z punktu widzenia literackiego reportażu. Kluczem do odczytania tego reportażu jest jednak historia, która na płaszczyźnie narracyjnej książki, nie jest zamkniętą przeszłością, ale stanowi rodzaj continuum łączącego czas i ludzi, cierpienie i zapomnienie, kłamstwo i walkę z nim. Dziś nie żyje nie tylko Grześ Przemyk i jego matka, ale także ojciec. Odchodzą powoli ludzie, którzy pamiętali ten straszny czas. Książka ta stanowi zatem próbę przywrócenia pamięci Grzegorzowi Przemykowi i jego matce Barbarze Sadowskiej.

Muszę powiedzieć, że dawno nie czytałem książki z takim ciężarem gatunkowym o PRL. Pozycja ta stanowi książkę będącą pochodną obfitych źródeł historycznych z IPN, ale napisaną nieporównanie lepiej i wielopłaszczyznowo niż zrobiliby to historycy IPN. Przede wszystkim dlatego, że nie zachowuje linearności opowiadania. Łazarewicza interesuje sama sprawa pobicia i śmierci Przemyka, ale zarazem, bohaterem tej narracji jest jego matka, zapomniana dziś poetka Barbara Sadowska (1940-1986). Bohaterami są wrobieni przez władze PRL w śmierć jej syna sanitariusz i kierowca karetki pogotowia ratunkowego. Łazarewicz pozwolił w swej książce mówić wielu ludziom, którzy byli dla Grzegorza Przemyka ważni. Do centralnych pozycji tej książki urósł również przyjaciel Grzesia, Cezary F. który jako jedyny bezpośredni świadek pobicia – „Bijcie tak, żeby nie było śladów” mówił milicjant do swoich kolegów, którzy katowali Przemyka – nigdy nie wycofał zeznań, choć Służba Bezpieczeństwa dosłownie stawała na głowie prowadząc rozległą grę operacyjną mającą na celu najpierw szantaż, by Cezary F. wycofał się z zarzutów wobec MO, a potem, żeby go zdyskredytować.

To książka o śmierci zadanej młodemu chłopakowi, który lubił dziewczyny, imprezy, poezję, czy muzykę Jacka Kaczmarskiego na gitarze, ale zarazem autorowi udało się stworzyć wielopłaszczyznową opowieść o żałobie matki i jej powolnym odchodzeniu. I o wszechobecnej sieci szpicli Służby Bezpieczeństwa, którzy otaczali matkę, jej przyjaciół podtrzymujących ją na duchu. Barbara Sadowska została ukazana z dwu perspektyw: cierpiącej „Matki-Polki”, która cierpi za naród i zwykłej zrozpaczonej kobiety, której wyrwano serce. Ta druga perspektywa jest  bliższa autorowi, który dystansuje się od lansowanej przez Kościół męczennicy na zasadzie „Bóg dał, Bóg odebrał”. Sadowska została ukazana taką jaką była, niezdolną do stałej pracy kobietą, z niestabilnym życiem uczuciowym, oddającą się poezji, żyjącą ze skromnej renty i samotnie wychowującą syna. Przemyk wyrastał w domu literackiej bohemy ówczesnej Warszawy, był nastolatkiem naznaczonym swoim czasem, czytającym poezję Rafała Wojaczka, enfant terrible, poetyckiego świata PRL.

Książka Łazarewicza tylko częściowo odpowiada na pytania, jakie zadałby historyk-śledczy: kto? Dlaczego? Autora „Żeby nie było śladów” interesuje niezwykle ciekawy kontekst kłamstwa, które od samego początku cechowało władze PRL: generała Kiszczaka naciskającego na uniewinnienie milicjantów, Jerzego Urbana, rzecznika rządu, kłamiącego jak z nut, czy prokuratorów zajmujących się tą sprawą. Ta książka traktuje również o strachu rozumianym jako motor działań SB, i władze PRL dążących za wszelką cenę do zatuszowania sprawy. Łazarewicz oczywiście wymienia z imienia i nazwiska ZOMO-wców odpowiedzialnych za pobicie. Przenosi nas także w świat III Rzeczypospolitej, gdzie nie można było skazać sprawców. Do dziś żaden z milicjantów nie poniósł bezpośredniej odpowiedzialności. To książka o bezradności polskiego państwa wobec draństwa, podłości ludzi tworzących PRL.

„Żeby nie było śladów” jest wreszcie opowieścią o mataczeniu, o wszystkich zakulisowych działaniach władz PRL, całego potężnego aparatu nacisku. To bolesny paradoks  – główny świadek oskarżenia, Cezary F – przyznał, że w jego sprawę zamieszanych było dwustu czterdziestu różnych esbeków – a dziś III RP nie potrafiła skazać żadnego z nich. Mord na Przemyku był esencją brutalnego bestialstwa ekipy Jaruzelskiego i maestrią kłamstwa akolitów systemu. To książka potrzebna, bolesna, pozbawiona trudnego do przyjęcia patosu, znakomicie zaplanowana narracyjnie, wielopoziomowa opowieść, nadająca się do zrobienia kapitalnego thrillera historycznego osadzonego w latach osiemdziesiątych. Filmowość scen przytaczanych przez Łazarewicza jest znamienna.

Uważam, że książka „Żeby nie było śladów. Sprawa Grzegorza Przemyka” Cezarego Łazarewicza powinna zostać w przyszłym roku nominowana do literackiej nagrody NIKE za książkę niefikcjonalną. Co więcej, winna stać się lekturą obowiązkową dla studentów polonistyki, historii i wszystkich tych, którzy na serio zajmują się akademicko humanistyką. Godny polecenia ten tekst także dla wszystkich interesujących się historią PRL. Ponadto pokazuje ta książka, że można i trzeba uprawiać refleksję historyczną także na poziomie literackim, bo czymże jest historia jeśli nie literaturą faktu?

 

 

Opublikowano komunizm w Polsce, literatura historyczna, Polska Ludowa, PRL, recenzja, śmierć, Służba Bezpieczeństwa, totalitaryzm, Wojciech Jaruzelski | Otagowano , , , , , , , , , , , | Skomentuj